Tài liệu: Thực trạng và một số khía cạnh chính sách cho ngành cà phê Việt Nam

Cà phê là một trong những ngành hàng xuất khẩu quan trọng nhất của nông nghiệp Việt Nam. Năm 2024, diện tích sản xuất cà phê cả nước đạt khoảng 716,6 nghìn ha, năng suất bình quân trên 2,9 tấn/ha, sản lượng từ 1,8-1,9 triệu tấn (Cục Trồng trọt, 2024). Ngành cà phê đã tạo ra việc làm và thu nhập cho trên 600 nghìn nông hộ, với hơn 2,6 triệu lao động tham gia khâu sản xuất (IRC, 2018), tương đương 4,8% lực lượng lao động trong độ tuổi của cả nước. Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê đứng thứ 2 thế giới sau Brazil, với lượng cung từ Việt Nam chiếm 19% thị phần toàn cầu. Năm 2024, xuất khẩu cà phê mang về 5,48 tỷ USD cho Việt Nam, chiếm 8,7% tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản, chỉ sau gỗ và sản phẩm gỗ, rau quả và gạo (Bộ NN&PTNT, 2024).

Tuy đạt được nhiều thành tựu ấn tượng, ngành cà phê Việt Nam cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Diện tích cà phê già cỗi cần tái canh lớn, hiện chiếm khoảng 15% tổng diện tích canh tác. Tỷ lệ diện tích cà phê đạt chứng nhận bền vững còn nhỏ (khoảng 29%) (NIAPP, 2023). Hiện canh tác cà phê chủ yếu (70%) vẫn là hình thức độc canh, và ưu tiên nâng cao năng suất thông qua sử dụng nước tưới và vật tư đầu vào (phân bón hóa học). Canh tác theo hình thức này đang gây ra các vấn đề lớn về môi trường, bao gồm suy giảm nguồn nước ngầm, ô nhiễm đất, lãng phí nguồn nước. Ngoài ra, ngành cũng đang chịu sự tác động nghiêm trọng của BĐKH. Thói quen và tập quán thu hái, vận chuyển, bảo quản cà phê chưa tốt làm ảnh hưởng lớn đến chất lượng cà phê sơ chế, chế biến. Liên kết chuỗi giá trị cà phê còn yếu và quy mô nhỏ. Tỷ lệ cà phê đưa vào chế biến tuy đã tăng thời gian gần đây nhưng vẫn còn rất khiêm tốn (chiếm 15% sản lượng cà phê). Việt Nam chủ yếu xuất khẩu cà phê nhân thô (chiếm 90,4% khối lượng xuất khẩu) nên giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu chưa cao. Xây dựng và quảng bá thương hiệu cho cà phê Việt Nam ở tầm quốc gia còn rất hạn chế, thương hiệu cà phê Việt Nam chưa được người tiêu dùng biết đến rộng rãi trên thị trường quốc tế (Worldbank, 2016; IPSARD, 2022; NIAPP, 2023).

Ngành cà phê đang chuyển đổi theo hướng bền vững, nâng cao chất lượng sản phẩm và giá trị gia tăng, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và xuất khẩu. Nhà nước đã ban hành khá nhiều chính sách hỗ trợ ngành, bao gồm cả chính sách trực tiếp cho ngành cà phê và các chính sách hỗ trợ liên quan, bao phủ từ sản xuất, chế biến, thương mại như:

  • Nhóm chính sách về sản xuất: i) Chính sách về nghiên cứu, phát triển giống theo hướng năng suất, chất lượng cao, thích ứng với BĐKH; ii) Miễn thuế sử dụng đất nông nghiệp và áp thuế giá trị gia tăng với vật tư đầu vào (phân bón, thuốc bảo vệ thực vật) giảm bớt gánh nặng chi phí sản xuất; iii) Hỗ trợ tưới tiên tiến, tiết kiệm nước nhằm giảm lượng nước tưới, lãng phí tài nguyên; iv) Hỗ trợ tái canh, ghép cải tạo diện tích cà phê già cỗi nhằm nâng cao năng suất, chất lượng; v) Hỗ trợ phí bảo hiểm nông nghiệp tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân sản xuất trong ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chủ động khắc phục và bù đắp thiệt hại về tài chính do các rủi ro xảy ra trong quá trình sản xuất; vi) Hỗ trợ sản xuất theo tiêu chuẩn chứng nhận bền vững nhằm nâng cao chất lượng, an toàn, bền vững, đáp ứng yêu cầu thị trường; vii) Phát triển cà phê chất lượng cao và cà phê đặc sản hướng tới nâng cao giá trị gia tăng cho ngành; viii) Hỗ trợ tiếp cận tín dụng cho canh tác cà phê; ix) Hỗ trợ giảm tổn thất sau thu hoạch và tăng chất lượng cà phê; x) Liên kết chuỗi giá trị và xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, làm cơ sở thực hiện các chính sách khác; và xi) Hỗ trợ hợp tác xã (HTX) trong liên kết chuỗi giá trị.
  • Nhóm chính sách hỗ trợ chế biến cà phê: i) Chính sách ưu đãi đầu tư vào công nghiệp chế biến cà phê; ii) Hỗ trợ tiếp cận máy móc, thiết bị và công nghệ chế biến; iii) Tín dụng đầu tư vào chế biến cà phê; iv) Thuế thu nhập doanh nghiệp nhằm tạo ra môi trường ưu đãi thu hút doanh nghiệp trong và ngoài nước đầu tư chế biến sâu cà phê, tăng tỷ lệ cà phê được chế biến để gia tăng giá trị chung cho toàn ngành.
  • Nhóm chính sách hỗ trợ thương mại cà phê: i) Chính sách ưu đãi về thuế xuất khẩu, nhập khẩu; ii) Quảng bá, xúc tiến thương mại (XTTM) và phát triển thị trường cà phê; iii) Xây dựng thương hiệu ngành cà phê; iv) Thích ứng với EUDR và chính sách TXNG sản phẩm, hàng hóa.

Mặc dù chính sách hỗ trợ đã góp phần giải quyết những tồn tại và hạn chế của ngành, quá trình thực thi chính sách vẫn còn nhiều hạn chế. Sự tiếp cận của người hưởng lợi đến chính sách còn hạn chế do thiếu thông tin, thủ tục thực hiện rườm rà, gây khó khăn cho nhóm đối tượng thụ hưởng tham gia, các hướng dẫn triển khai thực thi chính sách chưa rõ ràng làm chậm hoặc đình trệ quá trình triển khai ở địa phương; nguồn vốn ngân sách có hạn không đáp ứng được nhu cầu thực tiễn... Sự biến động liên tục của ngành và những vấn đề mới phát sinh trực tiếp ảnh hưởng tới ngành, đặc biệt là những yêu cầu về tính bền vững tại các thị trường nhập khẩu, tác động của BĐKH đòi hỏi cần có các cơ chế, chính sách mới nhằm giúp ngành ứng phó kịp thời, duy trì tính ổn định và phát triển bền vững trong tương lai.

Nhằm cung cấp góc nhìn tổng quan về thực trạng ngành cà phê và chính sách hỗ trợ phát triển ngành, các khó khăn, vướng mắc của ngành và trong việc thực thi chính sách, Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam (VICOFA) và Tổ chức Forest Trends thực hiện nghiên cứu và xây dựng báo cáo “Ngành cà phê Việt Nam: Thực trạng và một số khía cạnh chính sách”. Ngành cà phê đang đứng trước những thay đổi lớn của thị trường và do BĐKH, báo cáo cũng đưa ra một số kiến nghị về chính sách nhằm thúc đẩy ngành phát triển bền vững trong tương lai. Báo cáo kỳ vọng sẽ là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách, VICOFA, các bên tham gia trong chuỗi cung ngành cà phê và các bên liên quan có các hoạt động hỗ trợ ngành để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng cho ngành trong thời gian tới.

Báo cáo này gồm 5 phần chính. Sau Phần 1: Giới thiệu trình bày về mục tiêu của nghiên cứu và nguồn thông tin, Phần 2 mô tả về thực trạng của ngành cà phê, bao gồm thực trạng về canh tác, chế biến, thương mại, và tiêu dùng cà phê thị trường nội địa và các tồn tại, thách thức của ngành. Phần 3 cung cấp thông tin về các cơ chế, chính sách hiện đang áp dụng cho ngành, được trình bày theo nhóm chính sách cho canh tác, chế biến, thương mại và tiêu dùng cà phê nội địa. Phần này cũng bao gồm các phân tích chính sách, trong đó chỉ ra một số điểm hạn chế về nội dung và thực thi chính sách. Phần 4 đề xuất một số giải pháp và gợi ý các chính sách mới để thúc đẩy ngành cà phê chuyển đổi và đạt được mục tiêu phát triển bền vững, nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Phần cuối đưa ra một số kết luận của báo cáo.

Mục tiêu

Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu một số khía cạnh về thực trạng ngành cà phê và các chính sách hỗ trợ ngành trong những năm gần đây. Nghiên cứu cũng xác định những tồn tại của ngành, bao gồm hạn chế về chính sách và thực thi chính sách, từ đó đề xuất chính sách và giải pháp nhằm duy trì sự ổn định và thúc đẩy ngành phát triển bền vững trong tương lai. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu bao gồm:

  • Tìm hiểu về một số khía cạnh thực trạng ngành cà phê, bao gồm việc xác định các tồn tại trong các khâu khác nhau của chuỗi cung hiện nay;
  • Tìm hiểu về hiện trạng về các chính sách và thực thi chính sách hỗ trợ phát triển ngành, bao gồm hạn chế trong việc thực thi và khoảng trống trong chính sách hỗ trợ ngành trong bối cảnh ngành đang đứng trước nhiều thay đổi;
  • Đề xuất các chính sách và giải pháp hỗ trợ phát triển ngành theo hướng bền vững, nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của ngành trong tương lai.

Nguồn: Website Quản Trị Tài Nguyên vùng sông Mê Kông

Bản mềm Ấn phẩm (Tiếng Việt và Tiếng Anh) được đính kèm dưới đây