Tài liệu: Chuẩn bị để đáp ứng với quy định EUDR ngành cao su Việt Nam
Sản xuất và chế biến cao su là một trong những ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam. Năm 2022, kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng cao su của nước ta đạt hơn 6,7 tỷ USD, tăng 6,6% so với năm 2021. Trong đó, xuất khẩu cao su nguyên liệu và sản phẩm cao su đạt lần lượt gần 3,3 tỷ USD và hơn 3,4 tỷ USD. Lượng cao su thiên nhiên xuất khẩu dưới dạng cao su nguyên liệu đạt khoảng 2,1 triệu tấn.
Cao su nguyên liệu phục vụ chế biến của Việt Nam có nguồn gốc từ các vườn cao su trong nước (bao gồm cao su đại điền và tiểu điền) và từ nguồn nhập khẩu. Năm 2022, nguồn cung trong nước đạt khoảng 1,3 triệu tấn cao su thiên nhiên; nguồn nhập khẩu đạt 1,7 triệu tấn. Nguồn cung từ Lào và đặc biệt từ Campuchia có vai trò quan trọng nhất trong luồng cung nhập khẩu. Lượng cung từ Cam-pu-chia chiếm 83% và từ Lào chiếm 11% tổng lượng cao su thiên nhiên nhập khẩu vào Việt Nam năm 2022.
Liên minh Châu Âu (EU) (gồm 27 nước thành viên) là thị trường xuất khẩu các mặt hàng cao su lớn thứ 3 của Việt Nam. Năm 2022, kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng cao su của Việt Nam vào EU đạt 587 triệu USD, tương đương 8,7% tổng kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng cao su của cả ngành.
Trung Quốc là thị trường xuất khẩu các mặt hàng cao su lớn nhất của Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này chiếm hơn 37% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả ngành. Năm 2022, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào Trung Quốc đạt hơn 2,4 tỷ USD. Trong đó, 2,2 tỷ USD thu được từ hoạt động xuất khẩu 1,6 triệu tấn cao su thiên nhiên. Trung Quốc cũng là nhà xuất khẩu lớn các mặt hàng cao su vào thị trường EU.
Tháng 12/2022, EU đã ban hành Quy định chống phá rừng (EUDR). Cao su là một trong 7 nhóm mặt hàng chịu sự điều chỉnh của EUDR, sẽ bị cấm nhập khẩu vào EU nếu quá trình sản xuất mặt hàng này gây mất rừng và không đảm bảo các yêu cầu về hợp pháp ở tất cả các khâu của chuỗi cung.
Hiện không có số liệu thống kê về việc sử dụng cao su nguyên liệu đầu vào (trong nước: đại điền, tiểu điền; nhập khẩu: từ Cam-pu-chia, Lào) cho chế biến phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Chuỗi cung cao su hiện tại của Việt Nam tương đối phức tạp, khó có thể truy xuất nguồn gốc, đặc biệt đối với các chuỗi cung dài, nguyên liệu được nhập khẩu và sản phẩm cuối cùng được xuất khẩu ra thị trường nước ngoài.
Nguồn cung cao su nguyên liệu của Việt Nam gồm có nguồn cung trong nước và nguồn cung nhập khẩu. Nguồn cung trong nước đến từ 918 nghìn ha cao su trong các vườn đại điền (sở hữu chủ yếu bởi các công ty thuộc Tập đoàn cao su) và tiểu điền (sở hữu bởi khoảng 265 nghìn hộ dân). Nguồn cung trong nước về cơ bản có mức độ rủi ro thấp, xét về khía cạnh gây mất rừng, do phần lớn diện tích trồng cao su có tính pháp lý rõ ràng.
Nhìn chung, diện tích cao su đại điền, đặc biệt phần diện tích thuộc quyền sở hữu của Tập đoàn Công nghiệp cao su Việt Nam (VRG) (gần 300.000 ha) là diện tích tập trung. Hiện nay, gần 2/3 diện tích này đã đạt chứng chỉ bền vững VFCS/PEFC. Tại đây, việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm có thể thực hiện được. Tuy nhiên, gần 80% diện tích cao su của Việt Nam, trong đó 60% là diện tích từ tiểu điền hiện chưa có chứng chỉ. Truy xuất nguồn gốc đối với nguồn cung này là rất khó, bởi chuỗi cung phức tạp. Thông tin về giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với tiểu điền trồng cao su còn thiếu. Ngoài ra, một phần diện tích nhỏ chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc còn có tranh chấp, hay đất trồng cao su bị chồng lấn ở một số địa phương.
Chuỗi cung cao su nguyên liệu của Việt Nam tương đối dài, với khâu thu mua chủ yếu được đảm nhận bởi mạng lưới thương lái, hoạt động tại nhiều cấp độ khác nhau (thôn, xã, huyện, tỉnh). Hoạt động trong khâu này hiện còn mang tính tự phát, nhiều cấp trung gian mua đi bán lại. Việc ghi chép hoạt động mua bán nhằm xác định nguồn gốc, diện tích khai thác, chủ sở hữu, v.v không được thực hiện đầy đủ.
Nguồn cung cao su nhập khẩu vào Việt Nam, bao gồm CSTN nhập khẩu từ Cam-pu-chia và Lào cũng bao gồm nhiều khía cạnh rất phức tạp. Các thông tin hiện có không cho phép việc thực hiện truy xuất nguồn gốc. Thông tin về chuỗi cung từ hai nguồn này vào Việt Nam rất ít. Tình trạng phối trộn các nguồn nguyên liệu khác nhau mà không được tài liệu hoá đầy đủ đang diễn ra phổ biến. Hầu như không có thông tin chính thức về tình trạng pha trộn giữa các nguồn cung tiểu điền và đại điền trong nước, và giữa nguồn cung nhập khẩu từ Cam-pu-chia và Lào với các nguồn cung trong nước. Tính phức tạp càng tăng khi các nguồn cung này được trộn với các nguồn cung trong nước, đưa vào chế biến thô và xuất khẩu. Phức tạp hơn nữa là nguồn cung xuất khẩu này được xuất khẩu sang Trung Quốc để tạo ra các sản phẩm cao su xuất khẩu vào EU và một số quốc gia khác.
Thực trạng trên cho thấy, Việt Nam chưa thể đáp ứng yêu cầu có đầy đủ thông tin và bằng chứng (nêu trên) chứng minh sản phẩm cao su không gây mất rừng và hợp pháp theo quy định của EUDR, trong toàn bộ chuỗi cung từ các vườn trong nước và nguồn nhập khẩu, qua các khâu thu mua, chế biến và xuất khẩu của Việt Nam sang EU, từ Việt Nam sang Trung Quốc, và từ Trung Quốc sang EU.
Nguồn: Website Quản Trị Tài Nguyên vùng sông Mê Kông
Bản mềm Ấn phẩm (Tiếng Việt) được đính kèm dưới đây:
- Tài liêu: Thực trạng và khả năng đáp ứng quy định EUDR của chuỗi cung cao su tiểu điền
- Tài liệu: Cơ hội và thách thức trong thực thi EUDR ngành cao su tiểu vùng sông Mê Kông
- Tài liệu: Thực trạng và năng lực đáp ứng EUDR của ngành cao su Việt Nam
- Tài liệu: Hướng dẫn cho quy định (EU) 2023/1115 về sản phẩm không gây mất rừng
