Tài liệu: Nông hộ sản xuất cà phê và khả năng đáp ứng với Quy định EUDR
Với lượng cung chiếm trên 95% trong tổng lượng cung cà phê của cả ngành, nông hộ có vai trò đặc biệt quan trọng trong chuỗi cung ngành hàng cà phê của Việt Nam. Hiện có trên 600 nghìn nông hộ đang tham gia sản xuất cà phê với trên 90% diện tích cà phê trong tổng diện tích trên 700 nghìn ha của ngành là từ hộ. Hầu hết các diện tích này tập trung tại khu vực Tây Nguyên nơi sản xuất cà phê truyền thống; một phần nhỏ diện tích mới được phát triển tại Tây Bắc trong thập kỷ gần đây. Nhìn chung đến nay diện tích canh tác tương đối ổn định.
Khoảng 90% cà phê của Việt Nam là để xuất khẩu. EU là thị trường quan trọng nhất của ngành cà phê Việt Nam, với 40% cà phê của Việt Nam được xuất khẩu vào thị trường này. Năm 2023 Liên minh Châu Âu ban hành Quy định chống mất rừng (EU Deforestation Regulation, EUDR) trong đó yêu cầu 7 mặt hàng nông lâm sản, bao gồm cà phê, xuất khẩu vào thị trường này phải đảm bảo hợp pháp, không gây mất rừng và đảm bảo việc truy xuất nguồn gốc. Các sản phẩm không đáp ứng được với các yêu cầu này sẽ bị từ chối nhập khẩu. Đáp ứng với các yêu cầu của EUDR có vai trò sống còn đối với ngành cà phê Việt Nam. EUDR chính thức có hiệu lực vào cuối năm 2025.
Báo cáo này tập trung vào nông hộ sản xuất cà phê, là tác nhân đầu tiên của chuỗi cung. Mặc dù nông hộ có vai trò quan trọng trong chuỗi, thông tin về nông hộ về các khía cạnh như tính pháp lý của các diện tích đất hộ canh tác cà phê, các hoạt động sử dụng đất, các hoạt động hộ thu hái và bán sản phẩm... đến nay còn tương đối mờ nhạt. Tập trung vào các khía cạnh này của hộ, báo cáo này nhằm cung cấp thông tin để giải đáp 2 câu hỏi chính. Thứ nhất, thực trạng sản xuất cà phê ở cấp nông hộ hiện nay thế nào? Thứ hai, với thực trạng như hiện nay khả năng hộ đáp ứng với các yêu cầu của EUDR ra sao? Báo cáo dựa trên thông tin khảo sát từ 95 hộ trực tiếp tham gia sản xuất cà phê tại 5 tỉnh Tây Nguyên và Sơn La. Ngoài ra, báo cáo sử dụng thông tin thu thập từ phỏng vấn sâu với các bên tham gia chuỗi, bao gồm hộ trồng cà phê, đại lý thu mua, công ty... và thông tin thu thập từ chuyên gia. Thông tin thu thập từ khảo sát cho thấy một số khía cạnh chính như sau:
-
Nguồn thu từ cà phê có vai trò quan trọng nhất, chiếm 78,8% trong tổng tất cả nguồn thu của hộ, tương đương 590 triệu đồng/hộ/năm.
-
Nhìn chung, đất trồng cà phê của các hộ tương đối nhỏ và phân tán. Bình quân mỗi hộ có 1,3 ha đất trồng cà phê. Khoảng 34% số hộ khảo sát có diện tích dưới 1 ha/hộ, 61% số hộ có diện tích dưới 2 ha/hộ. Bình quân mỗi hộ có 1,9 lô đất hiện đang canh tác cà phê. Trong số này, gần 50% số hộ chỉ có 1 lô đất, 40% số hộ có 2-3 lô đất và 9% số hộ có 4-5 lô đất canh tác.
-
96% các lô đất hộ đang trồng cà phê được các hộ canh tác trước năm 2020. 26% số lô đất hộ đang trồng cà phê được canh tác trước năm 2000.
-
Khoảng cách từ lô đất sản xuất tới bìa rừng là một trong những tiêu chí đánh giá rủi ro trong sản xuất cà phê và mất rừng. Khoảng 10% số lô đất hộ đang trồng cà phê có khoảng cách tới rừng dưới 300 m và được coi là rủi ro cao về mất rừng. 86% lô đất khảo sát có mức rủi ro thấp (khoảng cách từ lô đất tới rừng trên 500 m) và 4% có rủi ro trung bình (khoảng cách từ 300 tới 500 m). Tuy nhiên hầu hết các lô đất được coi là rủi ro cao đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, là cơ sở đảm bảo hộ là chủ thể canh tác hợp pháp trên lô đất. Điều này làm giảm tính rủi ro về mất rừng trong sử dụng đất.
-
38,8% số lô đất hiện đang trồng cà phê của hộ đang được sử dụng để canh tác cà phê bền vững. Nhìn chung, các hoạt động thu hái và bán sản phẩm đầu ra của hộ hiện nay gây khó khăn cho thực hiện các hoạt động truy xuất. Nhiều hộ không có các hoạt động phân tách sản phẩm từ các lô đất khác nhau và từ các lần bán sản phẩm đầu ra khác nhau. Khoảng 53,8% số hộ không thực hiện việc ghi chép trong khâu thu hái sản phẩm. Các hộ còn lại (46,2%) có thực hiện ghi chép, tuy nhiên ghi chép chung cho tất cả các lô đất mà không tách riêng các lô.
-
Có sự khác biệt lớn trong canh tác cà phê giữa các hộ người Kinh và các hộ đồng bào. Bình quân mỗi hộ người Kinh có gần 2,3 ha đất trồng cà phê, trong khi mỗi hộ đồng bào chỉ có 1,9 ha. Số lô đất trồng cà phê của mỗi hộ đồng bào (2,7 lô) lớn hơn gần gấp 2 lần số lô đất của các hộ người Kinh (1,5 lô). Tính pháp lý về đất canh tác của các hộ người Kinh cũng chắc chắn hơn so với các hộ đồng bào: 82% các lô đất canh tác của các hộ Kinh đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất so với con số 55% của các hộ đồng bào. Rủi ro về mất rừng trong sản xuất cà phê của các hộ đồng bào cũng lớn hơn các hộ người Kinh: Khoảng cách từ lô đất canh tác tới bìa rừng của các hộ đồng bào bình quân là 4,6 km trong khi khoảng cách của các hộ người Kinh là 9,9 km.
-
Có sự khác biệt về nông hộ sản xuất cà phê giữa các địa bàn tham gia khảo sát. Sơn La là địa phương có đất đai sản xuất cà phê manh mún nhất trong khi Đắc Lắc là nơi đất đai tập trung nhất và mức độ ổn định trong sản xuất cà phê cao nhất. Lâm Đồng và Đắc Nông là các tỉnh có điều kiện đất đai trong canh tác cà phê tương đối tương đồng nhau. Trong các địa phương tham gia khảo sát, rủi ro về mất rừng trong sản xuất cà phê cao nhất ở Sơn La và Kon Tum, thấp nhất tại Đắc Lắc.
Thực trạng canh tác cà phê của các hộ như thể hiện trong khảo sát cho thấy mức độ khó khăn của hộ trong việc đáp ứng với các yêu cầu của EUDR. Các khó khăn phổ biến nhất bao gồm các bằng chứng pháp lý của hộ trong việc sử dụng đất và việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Mức độ khó khăn này không đồng đều giữa các hộ mà khác nhau giữa các hộ người Kinh và hộ đồng bào và giữa các địa phương khác nhau. Các hoạt động hỗ trợ hộ sản xuất cà phê đáp ứng với EUDR cần tập trung ưu tiên giải quyết các khó khăn nêu trên, trong đó cần quan tâm tới các nét khác biệt trong hoạt động sản xuất giữa nhóm hộ theo thành phần dân tộc và tính đặc thù giữa các địa phương.
Nguồn: Website Quản Trị Tài Nguyên vùng sông Mê Kông
Bản mềm Ấn phẩm (Tiếng Việt và Tiếng Anh) được đính kèm dưới đây:
- Tài liệu: Chuẩn bị để đáp ứng với quy định EUDR ngành cao su Việt Nam
- Tài liêu: Thực trạng và khả năng đáp ứng quy định EUDR của chuỗi cung cao su tiểu điền
- Tài liệu: Cơ hội và thách thức trong thực thi EUDR ngành cao su tiểu vùng sông Mê Kông
- Tài liệu: Thực trạng và năng lực đáp ứng EUDR của ngành cao su Việt Nam
- Tài liệu: Hướng dẫn cho quy định (EU) 2023/1115 về sản phẩm không gây mất rừng
