Tài liệu: Hướng dẫn phương pháp triển khai thu thập dữ liệu vùng trồng dựa trên năng lực sẵn có của địa phương
Ngày 31 tháng 3 năm 2023, Liên minh Châu Âu chính thức ban hành Quy định số (EU) 2023/1115, còn được biết đến là Quy định về các sản phẩm không gây mất rừng của Liên minh Châu Âu (European Regulation on Deforestation-free Products, viết tắt là EUDR). Theo Quy định này, 07 mặt hàng có rủi ro gây mất rừng, bao gồm gỗ, gia súc, ca cao, cà phê, cọ dầu, cao su và đậu nành, khi nhập khẩu vào Châu Âu cần chứng minh: (1) Quá trình sản xuất không gây mất rừng hoặc suy thoái rừng kể từ sau ngày 31/12/2020; (2) Hàng hóa được sản xuất một cách hợp pháp theo quy định tại quốc gia sản xuất.
Quy định này tạo ra một hiệu ứng dây chuyền mạnh mẽ dọc theo chuỗi cung ứng. Yêu cầu về thông tin và dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc được truyền tải từ các doanh nghiệp châu Âu (đối tượng trực tiếp phải khai báo và trình Tuyên bố thẩm định) đến các doanh nghiệp xuất khẩu, đại lý thu mua và cuối cùng là các nông hộ tại vùng nguyên liệu. Tại Việt Nam, cơ sở dữ liệu vùng trồng về cơ bản vẫn đang nằm trong tình trạng “trắng”. Các ngành hàng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ EUDR - cà phê, cao su, gỗ - đang đứng trước sức ép lớn: hoặc nhanh chóng xây dựng hệ thống dữ liệu số hóa, hoặc chấp nhận mất đi năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Đây không chỉ là thách thức thương mại trước mắt khi thời hạn áp dụng EUDR đang cận kề, mà còn là điểm nghẽn khiến các cơ quan quản lý nhà nước gặp khó khăn trong việc theo dõi, giám sát biến động diện tích vùng trồng theo biến động giá cả thị trường. Một cơ sở dữ liệu vùng trồng "sống, sạch, chuẩn" sẽ giúp các cơ quan quản lý định hướng chiến lược cho doanh nghiệp lựa chọn các vùng trồng có rủi ro thấp, đảm bảo tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường khắt khe, từ đó bảo vệ sinh kế và quyền lợi bền vững cho người nông dân.
Từ thời điểm EUDR được công bố tới nay, rất nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam đã chủ động xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng cho vùng nguyên liệu cà phê của mình. Tuy nhiên, các bộ dữ liệu này được coi là “tài sản tư nhân” của doanh nghiệp, chưa kể đến việc dữ liệu thiếu đồng bộ về trường thông tin, khiến các đơn vị quản lý nhà nước khó tổng hợp và theo dõi toàn diện chuỗi sản xuất. Điều quan trọng nhất là người nông dân hoàn toàn đứng ngoài cuộc trong câu chuyện dữ liệu này. Họ không hiểu rõ bản chất, không được sở hữu hay tham gia vào quá trình cập nhật dữ liệu sinh kế của chính mình. Điều này dẫn đến sự thiếu tự chủ và thiếu tính bền vững của hệ thống dữ liệu.
Nhận thức được yêu cầu cấp bách của thị trường và mức độ quan trọng của cơ sở dữ liệu vùng trồng, Sơn La và Điện Biên là hai tỉnh đi tiên phong về công tác thu thập và xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng cà phê do chính quyền quản lý. Hai địa phương này đều rất hạn chế về dữ liệu địa chính (chiếm phần lớn khối lượng công việc trong nhiệm vụ xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng). Trong khi đó một số doanh nghiệp đã từng triển khai thu thập dữ liệu đáp ứng EUDR chưa chia sẻ hoặc số lượng dữ liệu được chia sẻ vẫn chưa đầy đủ, việc xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng cà phê do chính quyền quản lý càng trở nên quan trọng.
Trong bối cảnh thời gian gấp rút và hạn chế về nguồn lực và dữ liệu, Forest Trends đã phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La và Điện Biên để tiến hành thí điểm trên địa bàn 4 xã với phương pháp tiếp cận được “may đo” cụ thể cho địa bàn từng xã. Kết hợp giữa giải pháp sử dụng phần mềm thu thập dữ liệu miễn phí để thay thế các phương pháp truyền thống hoặc các phương pháp khó tiếp cận cho nông hộ và tận dụng nguồn nhân lực sẵn có tại địa phương, Forest Trends đồng hành cùng Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La tiến hành hỗ trợ các xã thí điểm hoàn thiện thu thập dữ liệu vùng trồng cà phê. Từ kinh nghiệm thực tiễn với những bằng chứng từ hiện trường, Forest Trends biên soạn tài liệu này với mục đích tóm tắt cách tiếp cận mô hình tập huấn đến triển khai mở rộng trên thực địa, với những bài học kinh nghiệm để khai thác năng lực và nội lực của địa phương, đặc biệt là ở cấp xã và thôn bản.
Cần lưu ý thêm rằng, tại thời điểm tiến hành các hoạt động thí điểm trong tài liệu này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chưa có hướng dẫn cụ thể về phương pháp và các trường thông tin cần thu thập để đáp ứng EUDR. Do vậy, nội dung trong phiếu thu thập thông tin về liệu vùng trồng thu thập hoàn toàn được thiết kế và quản lý bởi Sở Nông nghiệp và Môi trường hai tỉnh Điện Biên và Sơn La. Vì vậy, nội dung của tài liệu này sẽ không đi sâu về vấn đề quản lý dữ liệu và công cụ thu thập dữ liệu, bởi đây là những vấn đề cần được thảo luận trong các báo cáo nghiên cứu độc lập. Thay vào đó, tài liệu này sẽ tập trung chia sẻ kinh nghiệm tiến hành thu thập dữ liệu nhanh chóng, hiệu quả với nguồn lực và thời gian hạn chế để các địa phương khác cân nhắc áp dụng trong quá trình xây dựng cơ sở dữ liệu, làm nền tảng cho công tác quản lý nông - lâm nghiệp bền vững và thu hút đầu tư chất lượng cao.
Nguồn: Website Quản Trị Tài Nguyên vùng sông Mê Kông
Bản mềm Ấn phẩm (Tiếng Việt và Tiếng Anh) được đính kèm dưới đây:
- Tài liệu: Chuẩn bị để đáp ứng với quy định EUDR ngành cao su Việt Nam
- Tài liêu: Thực trạng và khả năng đáp ứng quy định EUDR của chuỗi cung cao su tiểu điền
- Tài liệu: Cơ hội và thách thức trong thực thi EUDR ngành cao su tiểu vùng sông Mê Kông
- Tài liệu: Thực trạng và năng lực đáp ứng EUDR của ngành cao su Việt Nam
- Tài liệu: Hướng dẫn cho quy định (EU) 2023/1115 về sản phẩm không gây mất rừng
