Các khía cạnh rủi ro trong chuỗi cung ứng hàng dệt may, giày dép từ góc độ tiêu chuẩn thẩm định
Nhà cung cấp tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp thuộc diện điều chỉnh cần bảo đảm tuân thủ các chuẩn ứng xử về quyền con người-môi trường theo quy định (tại Luật SCDDA/Chỉ thị CSDDD) và theo yêu cầu của doanh nghiệp (tại các Bộ Quy tắc ứng xử, nếu có). Yêu cầu này được áp dụng chung, không phân biệt chuỗi cung ứng sản phẩm/dịch vụ nào cụ thể.
Tuy nhiên, đối với chuỗi dệt may và giày dép, xuất phát từ các đặc trưng riêng trong quy trình sản xuất-dịch vụ, việc thực thi một số chuẩn thẩm định có thể bị tập trung giám sát thường xuyên và chặt chẽ hơn từ cơ quan quản lý về thẩm định chuỗi cung ứng cũng như các Đối tác EU/Đức thuộc diện điều chỉnh. Do đó, doanh nghiệp Việt Nam tham gia các chuỗi cung ứng dệt may, giày dép cũng cần dành sự quan tâm nhiều hơn tới việc tuân thủ các nhóm tiêu chuẩn này, giảm thiểu các rủi ro vi phạm, tác động bất lợi liên quan.
Bảng dưới đây tổng hợp một số rủi ro vi phạm tiêu chuẩn thẩm định đặc thù có thể bị giám sát chặt trong các chuỗi may mặc, giày dép Việt Nam và các giải pháp xử lý/giảm thiểu rủi ro tương ứng (tham khảo từ Hướng dẫn của OECD về Thẩm định chuỗi cung ứng có trách nhiệm trong ngành may mặc và giày dép với các điều chỉnh thích hợp theo tình huống cụ thể của các chuỗi cung ứng và các chủ thể liên quan ở Việt Nam).
Bảng: Các rủi ro phổ biến trong các chuỗi cung ứng may mặc, giày dép và giải pháp phòng tránh/xử lý
|
Khía cạnh thẩm định |
Các tình huống nguy cơ cao |
Giải pháp gợi ý |
|
I.Nhóm các rủi ro về quyền con người (trong đó có quyền lao động) |
||
|
Lao động trẻ em |
-Các công đoạn sản xuất thuê ngoài (outsourcing) cho các hộ gia đình hoặc các chủ thể phi chính thức (đính cườm, thêu, khâu da…) -Địa phương nơi sản xuất (i) có tỷ lệ trẻ em đến trường thấp, (ii) có chi phí sinh hoạt cao trong khi lương lao động thấp; hoặc (iii) có tỷ lệ lao động ngoại tỉnh lớn, chi phí ăn ở cao, dẫn tới nhu cầu cải thiện thu nhập thông qua lao động trẻ em |
-Dừng ngay việc sử dụng lao động trẻ em bị cấm, đặc biệt trong khu vực lao động độc hại -Chỉ tuyển lao động qua ký hợp đồng chính thức -Phối hợp với chính quyền địa phương cải thiện mức sống, tỷ lệ đi học, tạo việc làm phù hợp quy định cho trẻ em nếu cần thiết, cơ chế giám sát trong cộng đồng… -Các giải pháp căn cơ để chấm dứt lao động trẻ em (cải thiện tiền lương bố mẹ, tuyển dụng người trong gia đình của trẻ em…) |
|
Quấy rối, bạo lực, bất bình đẳng giới |
-Các công đoạn sản xuất (i) chủ yếu sử dụng lao động nữ, trẻ em (gái) có mức thu nhập thấp; (ii) thường tuyển dụng ngắn hạn/thời vụ; hoặc (iii) thường sử dụng lao động thanh thiếu niên, trẻ em; -Nơi (i) lao động nữ chiếm số đông, ít cơ hội thăng tiến trong khi quản lý chủ yếu là nam; (ii) tỷ lệ thay đổi lao động nữ cao -Nơi sinh sống của người lao động (i) cách xa nơi làm việc; (ii) nhà trọ tại nơi làm việc do cán bộ nam quản lý, có nhiều lao động nữ chưa kết hôn -Có lao động nữ là người thiểu số -Tiêu chí tuyển dụng, trả lương, bổ nhiệm… có liên quan tới giới |
-Rà soát và dừng ngay các thông lệ tuyển dụng, trả lương, bổ nhiệm… phân biệt đối xử về giới -Đào tạo kỹ năng cho lao động và cán bộ giám sát -Có cơ chế thực chất để lao động nữ thông tin, khiếu nại khi cần thiết -Tổ chức xe đưa đón chung cho người lao động có nguy cơ bị quấy rối trên đường -Hợp tác với chính quyền địa phương để ngăn chặn các nguy cơ/rủi ro với lao động nữ, trẻ em gái ở các khu vực ngoài nơi làm việc
|
|
Lao động cưỡng bức |
-Tuyển dụng qua trung gian/môi giới với chi phí cao khiến người lao động bị bóc lột (thu nhập bị trừ) -Các khoản tín dụng, vay nợ lãi suất cao cho chi phí đào tạo -Các nhóm lao động dễ bị cưỡng bức (i) trẻ em, thanh thiếu niên; (ii) người lao động từ tỉnh vùng sâu, vùng xa; (iii) tù nhân; (iv) lao động thuê ngoài, mùa vụ, hoặc phi chính thức -Mùa sản xuất cao điểm, số lượng đơn hàng lớn, đơn hàng từ nhiều Đối tác |
-Thực hiện nghiêm các quy định lao động và hợp đồng về giờ làm việc, điều kiện làm việc -Hỗ trợ, khuyến khích công đoàn, người lao động lên tiếng khi xuất hiện rủi ro |
|
Sức khỏe và an toàn lao động |
-Thời gian làm việc quá dài (do lương thấp, đơn hàng nhiều, hoặc đơn hàng bị điều chỉnh gấp…) -Môi trường sản xuất có khả năng ô nhiễm (bụi, ồn…) -Sử dụng nguyên phụ liệu là hóa chất có thể gây hại cho sức khỏe -Máy móc, thiết bị, vị trí/tư thế lao động không thân thiện, rủi ro, nguy cơ mất an toàn cao -Xảy ra rủi ro mất an toàn trong khu vực sản xuất |
-Sắp xếp hợp lý quy trình lập kế hoạch và sản xuất để giảm bớt giờ làm việc -Có kế hoạch (khả thi, hiệu quả, được tập dượt) để sơ tán, cách ly, bảo vệ người lao động nếu phát sinh sự cố mất an toàn - Rà soát thường xuyên và có giải pháp xử lý nguy cơ ô nhiễm, mất an toàn tại nơi làm việc -Xây dựng và thực hiện chặt chẽ quy tắc an toàn lao động -Hỗ trợ chi phí cho người lao động gặp vấn đề về sức khỏe-an toàn tính mạng do công việc -Đánh giá nguy cơ, xây dựng và thực hiện các chương trình cụ thể nhằm bảo vệ sức khỏe người lao động (tranh thủ tiếp cận các nguồn hỗ trợ, kể cả từ Đối tác EU) |
|
Quyền công đoàn và thương lượng tập thể |
-Phân biệt đối xử vì lý do công đoàn -Trì hoãn, chậm trễ, không tích cực trong thương lượng tập thể -Sử dụng nhiều lao động hợp đồng ngắn hạn (ít được công đoàn bảo vệ) |
Chấm dứt ngay các thông lệ rủi ro |
|
Tiền lương |
-Mức lương tối thiểu mà pháp luật quy định có nhiều mức, không đủ sống -Người lao động ngoại tỉnh nhiều, phải thuê trọ hoặc sống tại nơi làm việc -Sử dụng nhiều người học việc, lao động trẻ, lao động phi chính thức -Trả lương theo sản phẩm, giờ làm |
-Cơ cấu tiền lương và các khoản trả cho người lao động cần minh bạch để người lao động biết -Các khoản tiền phạt, khấu trừ từ lương/thu nhập của người lao động cần minh bạch và hạn chế tối đa -Nỗ lực cải thiện mức lương, đặc biệt là các trường hợp lao động yếu thế (ngoại tỉnh, trẻ, học việc) hoặc lao động nhận lương không cố định |
|
II.Nhóm các rủi ro về môi trường |
||
|
Hóa chất độc hại |
Các công đoạn sản xuất, xử lý nguyên liệu thô (sợi, vải, da…), đặc biệt là khi có nhiều loại nguyên liệu |
-Ngừng sử dụng các loại hóa chất trong danh sách bị cấm của Đối tác EU -Xây dựng và thực hiện nghiêm khắc nội quy, quy trình sử dụng hóa chất -Đào tạo toàn diện cho quản lý và người lao động về sử dụng hóa chất |
|
Lãng phí nước |
Công đoạn dệt, nhuộm, thuộc da |
-Cải thiện công nghệ để giảm lượng nước sử dụng, tái sử dụng nước, chống thất thoát -Hạn chế sử dụng nước ngọt trong sản xuất |
|
Ô nhiễm nước |
-Công đoạn chế biến ướt vải/da, hoặc sử dụng nhiều hóa chất độc hại; và -Khu vực sản xuất nằm ở vị trí cao, đặc điểm địa chất dễ lan tỏa/rò rỉ, hoặc gần các khu vực nhạy cảm về nước (khu dân cư, trồng cây lương thực, cây ăn quả…) |
-Cải thiện công nghệ xử lý nước thải, tái sử dụng, quản lý quy trình thải -Có cơ chế để đo lường định kỳ chất lượng nước thải và xử lý -Hạn chế xả thải chất lỏng |
Nguồn: Tổng hợp của Nhóm Nghiên cứu TTWTO-VCCI từ “Hướng dẫn của OECD về Thẩm định chuỗi cung ứng có trách nhiệm trong ngành may mặc và giày dép”
Với các đặc trưng riêng của chuỗi dệt may, giày dép ở Việt Nam, so với các nhà cung cấp ở các nước khác trên thế giới, việc triển khai các trách nhiệm liên quan tới quy định về thẩm định chuỗi cung ứng ở các thị trường EU của các nhà cung cấp Việt Nam có những thuận lợi và khó khăn riêng.
Cụ thể, nhìn từ góc độ thực thi quy định về thẩm định chuỗi cung ứng, các chuỗi dệt may, giày dép xuất khẩu sang các thị trường EU ở Việt Nam có những lợi thế sau:
- Ít nguy cơ rủi ro về hóa chất độc hại hay ô nhiễm nguồn đất, nước: Do sử dụng phần lớn nguồn nguyên phụ liệu thô nhập khẩu để sản xuất hàng xuất khẩu đi EU, các nguy cơ gắn liền với ngành dệt nhuộm, thuộc da ít xảy ra với các nhà cung cấp Việt Nam. Trong khi đó, hoạt động gia công hàng may mặc, giày dép của các nhà cung cấp Việt Nam bước đầu ứng dụng công nghệ mới trong giặt sấy, vì vậy các nguy cơ liên quan đến sức khỏe, an toàn lao động gắn với hóa chất độc hại hay ô nhiễm nước cũng thấp hơn.
- Ít rủi ro về quyền con người liên quan tới lao động nhập cư, lao động phi chính thức, lao động trẻ em, lao động cưỡng bức: Do nguồn nhân lực nội địa tương đối dồi dào, yêu cầu trình độ tay nghề lao động không quá cao, quy trình sản xuất khép kín, các nhà máy may, giày dép cung cấp sản phẩm sang thị trường EU hầu như chỉ tuyển dụng các lao động là người Việt Nam trong độ tuổi lao động và ít outsourcing (thuê ngoài) cho các hộ gia đình hay các chủ thể kinh doanh phi chính thức.
- Đã quen thuộc với các chuẩn ứng xử về quyền con người và môi trường của các công ty đa quốc gia: Là nơi gia công hàng dệt may, giày dép cho thị trường EU trong nhiều năm, các nhà cung cấp Việt Nam đã làm quen với việc ký cam kết và thực hiện các Bộ Quy tắc ứng xử (CoC) cho Nhà cung cấp của các công ty đa quốc gia có trụ sở ở châu Âu. Rà soát cho thấy đa số các CoC của các doanh nghiệp lớn ở châu Âu có các yêu cầu tương tự như các chuẩn thẩm định về quyền lao động và môi trường tại Luật SCDDA hay Chỉ thị CSDDD.
Mặc dù vậy, ở một số góc độ khác, việc thực hiện các chuẩn ứng xử về quyền con người, đặc biệt là quyền lao động, của một bộ phận các nhà cung cấp Việt Nam trong chuỗi dệt may, giày dép xuất khẩu có thể gặp nguy cơ bị giám sát chặt hơn ở một số khía cạnh mà Hướng dẫn của OECD đề cập, ví dụ:
- Mức lương tối thiểu theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện còn rất thấp, và nhiều nơi chưa bảo đảm mức sống;
- Phần lớn các nhà máy may, giày dép sử dụng một lượng lớn lao động nữ ngoại tỉnh, hầu hết đều ở các vị trí thấp trong cơ cấu quản lý;
- Tình trạng làm thêm giờ, làm mùa vụ trong các dịp sản xuất cao điểm là khá phổ biến.
Trên thực tế, trong so sánh với nhiều nước khác tham gia vào các chuỗi dệt may, giày dép xuất khẩu sang thị trường châu Âu (ví dụ Trung Quốc, Campuchia, Bangladesh…), Việt Nam ít gặp vấn đề liên quan đến các quyền lao động, cũng cơ bản chưa từng là đối tượng của các cuộc tẩy chay từ người tiêu dùng châu Âu liên quan tới các vấn đề này. Mặc dù vậy, với các đặc điểm được liệt kê vào dạng nguy cơ cao, ngành dệt may và giày dép Việt Nam vẫn cần chú ý để thực hiện triệt để các chuẩn ứng xử liên quan tới các vấn đề này, đặc biệt trong các Bộ Quy tắc ứng xử của các Đối tác châu Âu.
Nguồn: Phòng WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế - VCCI
- Phạm vi các nhà cung cấp Việt Nam có thể chịu ảnh hưởng từ các quy định thẩm định chuỗi cung ứng của EU
- Trách nhiệm triển khai thực hiện một số biện pháp trong quy trình thẩm định của các nhà cung cấp Việt Nam
- Trách nhiệm tuân thủ các chuẩn ứng xử về quyền con người, môi trường của các nhà cung cấp Việt Nam
- Thẩm định chuỗi cung ứng và các chuỗi cung dệt may, giày dép
- Các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng hàng dệt may, giày dép có thể bị ảnh hưởng bởi các yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng
