Thẩm định chuỗi cung ứng trong các Văn kiện của các tổ chức quốc tế
Trên thực tế, các quy định về thẩm định chuỗi cung ứng xuất hiện lần đầu tiên là trong các văn kiện của các tổ chức quốc tế (phần lớn là tổ chức liên chính phủ). Đây thường tập hợp các khuyến nghị không bắt buộc nhưng được thống nhất và có giá trị tham khảo cao, định hướng hành động cho Chính phủ các nước thành viên.
Sau đây là giới thiệu ngắn gọn về các văn kiện của các tổ chức quốc tế được xem là các khung khổ trụ cột của quy định về thẩm định chuỗi cung ứng trên thế giới.
1. Các Nguyên tắc Định hướng của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và Quyền Con người năm 2011
Các Nguyên tắc Định hướng của Liên Hợp Quốc về Kinh doanh và Quyền Con người năm 2011 (UN Guiding Principles on Business and Human Rights – UNGP), văn kiện được Ủy ban về Quyền con người của Liên Hợp Quốc thông qua vào tháng 6/2011, được giới chuyên môn thống nhất xem là văn bản pháp lý đầu tiên, đóng vai trò nền tảng cho các quy định về thẩm định chuỗi cung ứng sau này trên toàn thế giới.
UNGP nêu 31 Nguyên tắc cơ bản để bảo vệ các quyền con người, áp dụng cho Chính phủ và doanh nghiệp. Trong số này, có tới 05 Nguyên tắc trong phần dành cho doanh nghiệp quy định cụ thể về các khía cạnh khác nhau của trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng của doanh nghiệp về các quyền con người (human rights due diligence).
Đóng góp của UNGP với việc hình thành pháp luật về thẩm định chuỗi cung ứng trên thế giới tập trung ở 02 khía cạnh cơ bản:
- Lần đầu tiên đưa ra thuật ngữ “thẩm định” (due diligence): Thuật ngữ này, cùng với nội hàm tương ứng, sau đó sử dụng rộng rãi trong các văn bản về thẩm định chuỗi cung ứng.
- Lần đầu đưa ra các bước thẩm định cơ bản (gồm Lồng ghép chính sách, Nhận diện và đánh giá nguy cơ, Triển khai hành động xử lý nguy cơ, Giám sát hiệu quả các hành động đã thực hiện và công khai thông tin liên quan): Các bước này sau đó đã trở thành các nội dung cốt lõi của quy trình thẩm định chuỗi cung ứng tại các văn bản của nhiều quốc gia, tổ chức.
Tuy nhiên, về lĩnh vực thẩm định, UNGP giới hạn trách nhiệm thẩm định của doanh nghiệp chỉ ở các khía cạnh liên quan tới các quyền con người. Tiêu chuẩn thẩm định về môi trường và các khía cạnh khác không được đề cập trong Văn kiện này.
Sau UNGP, lần lượt các văn kiện quốc tế, và sau đó là quốc gia, được xây dựng, tạo ra một làn sóng pháp điển hóa trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng của doanh nghiệp.
2. Hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) dành cho các doanh nghiệp đa quốc gia về Hành vi kinh doanh có trách nhiệm năm 2011
Ngay sau khi UNGP được thông qua, Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) cũng cập nhật tương ứng về nội dung này trong Bản hướng dẫn dành cho doanh nghiệp đa quốc gia về Hành vi kinh doanh có trách nhiệm (OECD Guidelines for Multinational Enterprises on Responsible Business Conduct) của mình, đồng thời ban hành Hướng dẫn về thẩm định Hành vi kinh doanh có trách nhiệm (OECD Due Diligence Guidance on Responsible Business Conduct). Tương tự như UNGP, Hướng dẫn thẩm định này chỉ là đưa ra các khuyến nghị, không bắt buộc thực hiện.
Hướng dẫn thẩm định của OECD có thể xem là khung khổ cơ bản và đầy đủ nhất về thẩm định chuỗi cung ứng nhìn từ cả góc độ đối tượng (các doanh nghiệp đa quốc gia - MNE), lĩnh vực thẩm định (không chỉ liên quan tới quyền con người mà còn nhiều các khía cạnh khác) và quy trình thẩm định (với các bước bám sát tiêu chuẩn thẩm định nêu trong UNGP, nhưng đã điều chỉnh để sát hơn với hoạt động thực tiễn của doanh nghiệp).
Hình: Quy trình thẩm định chuỗi cung ứng của MNE theo Hướng dẫn của OECD

Nguồn: Hướng dẫn của OECD về thẩm định Hành vi kinh doanh có trách nhiệm
|
Các tiêu chuẩn thẩm định trong Hướng dẫn thẩm định của OECD Kể từ khi được ban hành năm 2011, Hướng dẫn của OECD về thẩm định Hành vi kinh doanh có trách nhiệm liên tục được sửa đổi, với cập nhật chủ yếu là về phạm vi các tiêu chuẩn thẩm định mà doanh nghiệp cần thực hiện. Từ phạm vi ban đầu là các quyền con người (trong đó có các quyền lao động) và các khía cạnh môi trường liên quan, trong các lần sửa đổi sau đó, tiêu chuẩn thẩm định trong Hướng dẫn của OECD mở rộng ra nhiều khía cạnh xã hội khác như chống tham nhũng và hối lộ, thông tin và quyền của người tiêu dùng, cạnh tranh, thuế… Thậm chí trong phiên bản cập nhật năm 2023, Hướng dẫn này của OECD còn bổ sung thêm các khía cạnh mới như biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học, an toàn công nghệ… |
3. Tuyên bố ba bên của ILO về các Nguyên tắc liên quan tới doanh nghiệp đa quốc gia và chính sách xã hội
Trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng theo mô hình của UNGP được bổ sung (trong lần sửa đổi tháng 3/2017) vào Tuyên bố ba bên của ILO về các Nguyên tắc liên quan tới doanh nghiệp đa quốc gia và chính sách xã hội năm 1977 (The ILO Tripartite Declaration of Principles concerning Multinational Enteprises and Social Policy). Với sửa đổi này, Tuyên bố của ILO hướng dẫn về quy trình thẩm định áp dụng cho các doanh nghiệp đa quốc gia (MNE) từ góc độ các quyền lao động.
Theo Tuyên bố này, MNE có trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng trong lĩnh vực quyền lao động, với mục tiêu bảo đảm các yêu cầu về công việc đàng hoàng, kinh doanh bền vững, tăng trưởng toàn diện, chia sẻ lợi ích từ đầu tư nước ngoài.
Nguồn: Nhóm WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế - VCCI
