Các quy định của EU về trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng

Liên minh châu Âu (EU) là một trong các chủ thể phê chuẩn UNGP sớm nhất (ngay trong năm 2011) và sau đó đã lần lượt cụ thể hóa trách nhiệm thẩm định này vào nhiều văn bản pháp lý của khu vực này. 

Trên thực tế, với định hướng quyết liệt về thương mại bền vững, EU hiện là khu vực đi đầu thế giới trong xây dựng pháp luật về thẩm định chuỗi cung ứng. Các quy định về thẩm định chuỗi cung ứng của EU không chỉ đa dạng về lĩnh vực thẩm định (từ các tiêu chuẩn bao trùm về quyền con người, môi trường tới tiêu chuẩn trong các khía cạnh cụ thể như quyền riêng tư, bảo vệ rừng…) mà cả ở tính chất và phạm vi nghĩa vụ (từ khuyến nghị tới bắt buộc, từ nghĩa vụ công khai thông tin thẩm định tới nghĩa vụ thẩm định đầy đủ…).

Sau đây là một số tóm lược các văn bản đáng chú ý của EU về thẩm định chuỗi cung ứng:

1. Chỉ thị của EU về trách nhiệm báo cáo các vấn đề phi tài chính (EU Non-financial Reporting Directive) năm 2014

Chỉ thị này yêu cầu các doanh nghiệp lớn phải công bố thông tin về các vấn đề phi tài chính, bao gồm (i) các rủi ro đáng kể về vi phạm quyền con người và ảnh hưởng tới môi trường gắn với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, các sản phẩm, dịch vụ và các đối tác kinh doanh của doanh nghiệp; (ii) các chính sách ứng phó rủi ro và quy trình thẩm định mà doanh nghiệp sử dụng.

Mặc dù là nghĩa vụ bắt buộc, yêu cầu thẩm định trong Chỉ thị này mới chỉ ở mức sơ khai, theo đó doanh nghiệp không cần phải thực hiện trách nhiệm thẩm định mà chỉ phải công bố thông tin liên quan tới quy trình thẩm định, nếu thực tế doanh nghiệp có thực hiện việc thẩm định này. Thậm chí, Chỉ thị cho phép doanh nghiệp có thể từ chối thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin này nếu giải trình được lý do chính đáng.

2. Quy định của EU về Gỗ hợp pháp (EU Timber Regulation - EUTR) năm 2013

EUTR là văn bản cụ thể hóa một số biện pháp quy định tại Luật về Thực thi, Quản trị và Thương mại Lâm sản (Forest Law Enforcement, Governance and Trade – FLEGT) năm 2003 của EU. 

EUTR quy định các chủ thể kinh doanh gỗ và sản phẩm gỗ ở thị trường EU (bao gồm cả các nhà nhập khẩu EU) phải thiết lập và sử dụng một hệ thống thẩm định cho phép đánh giá đầy đủ về nguy cơ gỗ và sản phẩm gỗ tiêu thụ trên thị trường EU bị khai thác hoặc buôn bán trái phép. Cụ thể, hệ thống này quy định doanh nghiệp phải (i) thu thập thông tin về gỗ/sản phẩm gỗ liên quan; (ii) đánh giá về mức độ hợp pháp của gỗ/sản phẩm gỗ và (iii) thực hiện các hành động cần thiết để giảm thiểu nguy cơ gỗ/sản phẩm gỗ bất hợp pháp. Doanh nghiệp không thực hiện trách nhiệm thẩm định này sẽ bị xử phạt, kể cả khi gỗ/sản phẩm gỗ của doanh nghiệp không phải sản phẩm bất hợp pháp.

Mặc dù không sử dụng thuật ngữ “thẩm định” (due diligence), EUTR có thể xem là văn bản pháp lý đầu tiên của EU có quy định bắt buộc về trách nhiệm thẩm định theo nghĩa như trong UNGP. 

Năm 2023, EU ban hành Quy định về Các sản phẩm “không phá rừng” (Regulation on Deforestation-free Products - EUDR), tích hợp và thay thế cho EUTR với phạm vi sản phẩm mở rộng hơn và trách nhiệm thẩm định trực tiếp và chặt chẽ hơn.

3. Quy định của EU về Khoáng sản xung đột (EU Conflict Minerals Regulation) năm 2014

Quy định này của EU yêu cầu các nhà nhập khẩu thiếc, tantali, vonfram và vàng của EU phải tuân thủ quy trình thẩm định 05 bước, gồm (i) thiết lập hệ thống quản lý mạnh; (ii) nhận diện và đánh giá rủi ro trong chuỗi cung ứng; (iii) thiết kế và triển khai chiến lược để ứng phó với các rủi ro đã nhận diện; (iv) kiểm toán độc lập về hệ thống thẩm định; và (v) báo cáo hàng năm về thẩm định chuỗi cung ứng.

4. Quy định của EU về Bảo vệ dữ liệu chung (General Data Protection Regulation - GDPR) năm 2016

Văn bản này quy định về trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng của doanh nghiệp đối với một quyền con người cụ thể - quyền riêng tư. 

Theo quy định này, doanh nghiệp có trụ sở tại EU phải thực hiện thẩm định đối với việc xử lý dữ liệu cá nhân của doanh nghiệp (dù việc xử lý này thực hiện ở trong hay ngoài EU). Đồng thời, các doanh nghiệp không phải của EU nhưng thực hiện việc xử lý dữ liệu cá nhân của các chủ thể tại EU cũng phải thực hiện trách nhiệm này nếu (i) hoạt động xử lý dữ liệu có liên quan đến hàng hóa, dịch vụ được cung cấp tại EU, hoặc (ii) hành vi của các chủ thể diễn ra tại EU và việc theo dõi/giám sát các hành vi này cũng được thực hiện ở EU.

5. Quy định của EU về Các sản phẩm “không phá rừng” (Regulation on Deforestation-free Products - EUDR) năm 2023

Để giảm tác động tới tình trạng phá rừng làm nông nghiệp, thúc đẩy việc tiêu thụ các sản phẩm “không phá rừng” trên phạm vi toàn cầu, phù hợp với Thỏa thuận Xanh châu Âu (EGD), năm 2023, EU đã ban hành EUDR.

Tại thời điểm năm 2023, EUDR được xem là văn bản điển hình nhất của EU về nghĩa vụ thẩm định chuỗi cung ứng trong lĩnh vực môi trường. 

Yêu cầu cốt lõi của EUDR là doanh nghiệp liên quan của EU phải thực hiện nghĩa vụ thẩm định hàng hóa thuộc diện điều chỉnh, gồm 03 bước (gồm Tập hợp thông tin, Đánh giá rủi ro, và Giảm thiểu rủi ro) trong khuôn khổ một hệ thống thẩm định thường xuyên, được rà soát hàng năm của doanh nghiệp. Đối với mỗi lô hàng thuộc diện điều chỉnh được nhập khẩu, đưa vào lưu thông hoặc xuất khẩu từ thị trường EU, doanh nghiệp đều phải thực hiện thẩm định theo hệ thống của mình, khai báo/lập Tuyên bố thẩm định (Due diligence Statement) và nộp cho Cơ quan có thẩm quyền EU thông qua Hệ thống quản lý trực tuyến liên quan của EU. 

So với Quy định về Gỗ hợp pháp (EUTR) năm 2013, EUDR không chỉ quy định trực diện hơn về trách nhiệm thẩm định, thậm chí nâng lên thành yêu cầu về hệ thống thẩm định toàn diện của doanh nghiệp, mà còn mở rộng cả về phạm vi sản phẩm (11 nhóm sản phẩm), đối tượng (cả doanh nghiệp xuất khẩu từ EU) và các nội dung thẩm định cụ thể.

6. Chỉ thị của EU về Thẩm định tính bền vững của doanh nghiệp (EU Corporate sustainability due diligence Directive - CSDDD) năm 2023

CSDDD có thể xem là văn bản bao trùm, trực tiếp và toàn diện nhất về thẩm định chuỗi cung ứng của EU. Chỉ thị này đặt ra các nguyên tắc cơ bản về trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng, trên cơ sở đó các nước thành viên EU sẽ xây dựng và thông qua các văn bản của pháp luật nội địa về trách nhiệm thẩm định cụ thể cho các doanh nghiệp liên quan trên lãnh thổ của mình. 

Nguồn: Nhóm WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế - VCCI