Từ đầu tháng 3/2026 đến nay, Hoa Kỳ đã khởi xướng 03 vụ điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại năm 1974 có liên quan đến Việt Nam, gồm điều tra về dư thừa công suất sản xuất, điều tra về lao động cưỡng bức và điều tra về bảo hộ, thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Cả ba vụ đều được tiến hành theo Mục 301(b), tức xem xét liệu hành vi, chính sách và thông lệ của đối tác thương mại bị điều tra có “bất hợp lý” hoặc “phân biệt đối xử” và “gây gánh nặng hoặc hạn chế” đối với thương mại Hoa Kỳ hay không. Nếu kết luận điều tra khẳng định các cáo buộc này, Hoa Kỳ có thể áp dụng các biện pháp đáp trả, bao gồm thuế quan và các biện pháp phi thuế.

Các vụ điều tra này được tiến hành trong bối cảnh Tòa án Tối cao Hoa Kỳ ngày 20/2/2026 tuyên bố Tổng thống không có thẩm quyền áp thuế đối ứng theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Sau phán quyết này, chính quyền của Tổng thống Trump rút lại biện pháp thuế đối ứng đang áp dụng và chuyển sang sử dụng Mục 122 Đạo luật Thương mại 1974 để áp phụ thu nhập khẩu tạm thời (có hiệu lực trong vòng 150 ngày). Đồng thời, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) khởi động các cuộc điều tra theo Mục 301 nhằm tạo cơ sở pháp lý bền vững hơn cho các biện pháp thuế quan sau này.

1. Điều tra Mục 301 về lao động cưỡng bức

Ngày 12/3/2026, USTR khởi xướng điều tra đối với 60 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam, về việc không ban hành và không thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Sau khi tiếp nhận ý kiến phản biện bằng văn bản và tổ chức phiên điều trần, ngày 2/6/2026, USTR đã công bố kết luận điều tra và đề xuất biện pháp xử lý sơ bộ.

Cụ thể, trong kết luận sơ bộ, USTR kết luận hành vi, chính sách và thông lệ của cả 60 nền kinh tế bị điều tra là “bất hợp lý” và “gây gánh nặng hoặc hạn chế” đối với thương mại Hoa Kỳ, do đó có thể bị xử lý theo Mục 301(b). USTR phân 60 nền kinh tế bị điều tra thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất gồm 54 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam, bị Cơ quan này kết luận là không có biện pháp cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bởi lao động cưỡng bức từ nước ngoài. Sáu nền kinh tế còn lại (bao gồm Canada, Ecuador, Liên minh châu Âu, Indonesia, Mexico và Pakistan) được xếp ở Nhóm thứ hai, được USTR xác định là đã có biện pháp cấm nhập khẩu hàng hóa này nhưng không thực thi hiệu quả.

Trường hợp của Việt Nam, USTR ghi nhận Việt Nam khẳng định đã ban hành và đang triển khai các biện pháp nhằm ngăn ngừa, phát hiện và xóa bỏ lao động cưỡng bức, song cho rằng tại thời điểm hiện tại Việt Nam dường như chưa có biện pháp cấm về mặt pháp lý đối với việc nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Về biện pháp đề xuất sơ bộ, USTR đề xuất áp thuế bổ sung theo trị giá đối với toàn bộ sản phẩm của các nền kinh tế bị điều tra, trừ các mặt hàng được loại trừ tại Phụ lục A của thông báo. Cụ thể, USTR đề xuất áp dụng 02 mức thuế:

• Mức 10% áp dụng cho hàng hóa từ 14 đối tác (bao gồm các đối tác thuộc Nhóm thứ hai hoặc thuộc Nhóm thứ nhất nhưng có Thỏa thuận về thương mại có đi có lại với Hoa Kỳ, hoặc đã áp dụng cơ chế bán phần).
• Mức 12,5% áp dụng cho 46 đối tác còn lại, trong đó có Việt Nam.

Sau khi thời hạn nộp ý kiến bằng văn bản kết thúc ngày 6/7/2026 và phiên điều trần về biện pháp đề xuất sơ bộ diễn ra từ ngày 7-9/7/2026 tại USITC, USTR đã chính thức ra Thông báo công bố kết luận cuối cùng và các biện pháp xử lý vào ngày 23/7/2026. Các biện pháp sẽ chính thức được áp dụng đối với hàng nhập khẩu vào Hoa Kỳ từ 0 giờ 01 phút ngày 24/7/2026 (giờ miền Đông Hoa Kỳ).

Trong kết luận này, USTR không thay đổi cáo buộc tại kết luận sơ bộ, theo đó Hoa Kỳ cho rằng tất cả 60 nền kinh tế bị điều tra đều chưa bảo đảm các tiêu chí về lao động cưỡng bức theo cách hiểu của Hoa Kỳ ở các mức độ khác nhau. Trên cơ sở đó, USTR đã công bố các biện pháp thuế trừng phạt với 60 nền kinh tế liên quan, chia thành ba nhóm cụ thể như sau:

• Nhóm 1 - áp dụng mức thuế bổ sung 10% đối với 17 nền kinh tế: Argentina, Bangladesh, Campuchia, Canada, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Ấn Độ, Indonesia, Jordan, Malaysia, Mexico, Pakistan, Sri Lanka, Trinidad và Tobago, và Vương quốc Anh.
• Nhóm 2 – áp dụng mức thuế từ 10%-12.5% đối với 05 nền kinh tế: Áp dụng cơ chế tính thuế “khấu trừ MFN” theo đó, (i) tổng thuế MFN hiện hành và thuế bổ sung theo Điều tra 301 về lao động cưỡng bức này là ngưỡng 10% đối với EU và Đài Loan (Trung Quốc), và là 12.5% đối với Nhật Bản, Hàn Quốc, Thụy Sỹ, nếu thuế MFN nhỏ hơn ngưỡng; và (ii) nếu thuế MFN bằng hoặc lớn hơn ngưỡng, thuế theo Mục 301 sẽ bằng 0.  
• Nhóm 3 – áp dụng mức thuế bổ sung 12.5% đối với toàn bộ các nền kinh tế còn lại, trong đó có Việt Nam.

Về phạm vi áp dụng, các biện pháp thuế nói trên sẽ được áp dụng đối với tất cả hàng hóa từ đối tác liên quan ngoại trừ các loại hàng hóa thuộc danh sách miễn trừ nêu tại Phụ lục I và II Phần A của Thông báo (được đính kèm dưới đây), cơ bản thuộc các trường hợp sau:

• Hàng viện trợ, vật phẩm phục vụ trao đổi thông tin;
• Hàng hóa đang thuộc diện áp thuế theo Mục 232 (một số sản phẩm nhôm thép, sản phẩm phái sinh, ô tô và linh kiện ô tô...);
• Hàng hóa mà Hoa Kỳ có nhu cầu cao (một số nguyên liệu thô, nông sản thiếu hụt…) hoặc được cho là cần thiết để thúc đẩy thực hiện mục tiêu loại bỏ lao động cưỡng bức bởi đối tác.

Riêng đối với hàng dệt may của Bangladesh, Campuchia, Indonesia và Malaysia, Hoa Kỳ sẽ áp dụng cơ chế Hạn ngạch Thuế quan (TRQ) đặc biệt dự kiến trong 03 năm. Cơ chế này cho phép các quốc gia trên xuất khẩu một khối lượng dệt may nhất định vào Hoa Kỳ mà kkhông bị áp khoản thuế bổ sung theo Mục 301 này nếu họ sử dụng nguyên liệu bông và hàng dệt may nhập khẩu từ Hoa Kỳ.

Về thời hạn, theo quy định của Mục 301, các biện pháp này sẽ tự động hết hiệu lực sau 04 năm nếu không được gia hạn. Tuy nhiên, USTR có thể sửa đổi hoặc chấm dứt biện pháp khi hoàn cảnh thay đổi, bao gồm trường hợp đối tác thương mại thay đổi chính sách liên quan đến hành vi bị điều tra.

Như vậy, hàng hóa Việt Nam vào Hoa Kỳ từ 24/7/2026 sẽ phải chịu mức thuế bổ sung 12,5%, ngoại trừ các mặt hàng được miễn trừ nêu tại Phụ lục I và Phụ lục II Phần A của Thông báo.

2. Điều tra Mục 301 về dư thừa công suất sản xuất

Ngày 11/3/2026, USTR tiến hành khởi xướng điều tra đối với 16 nền kinh tế gồm Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Singapore, Thụy Sĩ, Na Uy, Indonesia, Malaysia, Campuchia, Thái Lan, Hàn Quốc, Việt Nam, Đài Loan, Bangladesh, Mexico, Nhật Bản và Ấn Độ. USTR cáo buộc các nền kinh tế này duy trì công suất sản xuất vượt xa nhu cầu tiêu thụ trong nước, dẫn tới sản xuất dư thừa và xuất khẩu đạt thặng dư thương mại lớn, kéo dài; ảnh hưởng tới sản xuất hiện có của Hoa Kỳ, đồng thời cản trở hoạt động đầu tư và mở rộng sản xuất chế tạo tại nước này.

Thông báo khởi xướng nêu 21 ngành được cho là có dư thừa công suất, gồm nhôm, ô tô, pin, xi măng, hóa chất, điện tử, hàng hóa năng lượng, thủy tinh, máy công cụ, máy móc, kim loại màu, giấy, nhựa, thực phẩm và đồ uống chế biến, robot, vệ tinh, bán dẫn, tàu biển, mô-đun năng lượng mặt trời, thép và thiết bị vận tải. Đối với trường hợp của Việt Nam, thông báo của USTR còn nhấn mạnh mức thặng dư thương mại hàng hóa song phương với Hoa Kỳ năm 2025 là 178 tỷ USD.

Các mốc thủ tục chính:

• Ngày 17/3/2026: mở hồ sơ nhận ý kiến (Docket số USTR2026-0067) và đăng ký phát biểu tại điều trần (Docket số USTR-2026-0068).
• Ngày 15/4/2026: hạn nộp ý kiến bằng văn bản và đăng ký phát biểu kèm tóm tắt nội dung.
• Từ ngày 5/5/2026 đến ngày 8/5/2026: điều trần công khai tại Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ (USITC).
• Bảy ngày sau ngày điều trần cuối cùng: hạn nộp ý kiến phản biện sau điều trần.

Đến nay USTR chưa công bố kết luận điều tra và biện pháp đề xuất đối với vụ việc này.

3. Điều tra Mục 301 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Ngày 30/4/2026, trong Báo cáo Đặc biệt 301 thường niên, USTR xác định Việt Nam là “Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC) - mức xếp loại cao nhất về quan ngại sở hữu trí tuệ. Đây là lần đầu tiên Việt Nam bị đưa vào diện này, đồng thời là lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ USTR xếp một quốc gia vào nhóm PFC. Theo Mục 302 Đạo luật Thương mại 1974, USTR sẽ quyết định trong vòng 30 ngày kể từ khi xác định PFC về việc có khởi xướng điều tra theo Mục 301 hay không.

Ngày 29/5/2026, USTR chính thức thông báo khởi xướng điều tra riêng đối với Việt Nam nhằm xác định liệu việc Việt Nam chưa xử lý dứt điểm các quan ngại kéo dài về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) có phải là hành vi bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử, gây gánh nặng hoặc hạn chế thương mại Hoa Kỳ hay không. Thông báo khởi xướng được đăng trên Công báo Liên bang ngày 3/6/2026 (Docket số USTR-2026-0364).

Các nội dung quan ngại được USTR nêu bao gồm:

• Thực thi chống vi phạm bản quyền trực tuyến.
• Xử lý hàng giả trên cả kênh thương mại truyền thống và thương mại điện tử.
• Thực thi tại biên giới nhằm ngăn chặn xuất, nhập khẩu hàng giả.
• Thực thi đối với việc sử dụng phần mềm không có bản quyền.
• Thực thi hình sự đối với hành vi đánh cắp tín hiệu cáp và vệ tinh.

Thời hạn nộp ý kiến bằng văn bản đã kết thúc ngày 2/7/2026. Thông báo khởi xướng không đề cập tới việc tổ chức điều trần công khai đối với vụ việc này. Sau khi hoàn tất điều tra, USTR sẽ quyết định biện pháp đáp trả (nếu có), có thể bao gồm cả biện pháp thuế quan và phi thuế quan.

4. Lưu ý chung

Tính đến ngày 24/7/2026, ba vụ điều tra đang ở các giai đoạn thủ tục khác nhau. Vụ điều tra về lao động cưỡng bức đã có kết luận cuối cùng và biện pháp thuế đã có hiệu lực. Vụ điều tra về dư thừa công suất và vụ điều tra về SHTT vẫn đang trong quá trình điều tra, chưa công bố kết luận sơ bộ.

Đây là ba cuộc điều tra độc lập, các kết luận điều tra của mỗi vụ có thể dẫn tới các biện pháp xử lý (thuế bổ sung, biện pháp khác) độc lập.

Hai vụ điều tra còn lại chưa có quyết định cuối cùng về biện pháp áp dụng, do đó doanh nghiệp cần tiếp tục theo dõi các thông báo mới của USTR để kịp thời đánh giá tác động và chuẩn bị phương án ứng phó.

Thông tin chi tiết về các vụ điều tra theo Mục 301 được cập nhật tại chuyên trang của USTR theo link: https://ustr.gov/issue-areas/enforcement/section-301-investigations

Phụ lục: Bảng tổng hợp ba vụ điều tra theo Mục 301 đối với Việt Nam

Nguồn: Phòng WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế - VCCI

Tài liệu tham khảo (tiếng Anh) được đính kèm dưới đây:

• Thông báo kết luận cuối cùng và áp thuế chính thức với điều tra Mục 301 về lao động cưỡng bức
• Thông báo kết luận điều tra sơ bộ và biện pháp đề xuất với điều tra Mục 301 về lao động cưỡng bức
• Báo cáo kết luận điều tra sơ bộ và biện pháp đề xuất với điều tra Mục 301 về lao động cưỡng bức
• Thông báo khởi xướng điều tra Mục 301 về sở hữu trí tuệ
• Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026
• Thông báo khởi xướng điều tra Mục 301 về lao động cưỡng bức và sản xuất dư thừa

• Hội thảo: Quy định về Chống mất rừng của EU (EUDR) - Những điều doanh nghiệp cần biết
• Khảo sát: Khó khăn của Doanh nghiệp trong đáp ứng các biện pháp vệ sinh dịch tễ - ATTP (SPS) của thị trường XK
• EAEU khởi xướng điều tra tự vệ đối với thép cán phẳng phủ polyme nhập khẩu
• Mỹ có thể trả đũa EU nếu Canada trở thành thành viên liên kết
• SPS không còn là hàng rào, mà là phép thử năng lực xuất khẩu nông sản Việt Nam