Sau khi xác định Việt Nam là Quốc gia nước ngoài ưu tiên (Priority Foreign Country – PFC) trong Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 công bố cuối tháng 4 vừa qua, ngày 29/5 Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã ra quyết định khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với Việt Nam. Theo thông cáo của USTR, cuộc điều tra sẽ xem xét liệu việc Việt Nam chậm giải quyết các quan ngại tồn đọng lâu dài về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ có phải là hành vi bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử, gây cản trở hoặc hạn chế thương mại của Hoa Kỳ hay không. 

Về quy trình, đây là cuộc điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại với quy định rõ ràng về trình tự và các thời hạn điều tra liên quan. Cùng với Thông báo khởi xướng điều tra, USTR mở cổng tiếp nhận bình luận công khai (https://comments.ustr.gov/s/) từ các bên liên quan và đề nghị tham vấn với Chính phủ Việt Nam theo Mục 303(a) của Đạo luật Thương mại (do phạm vi điều tra không liên quan đến hiệp định thương mại nào giữa hai bên nên có cơ chế giải quyết tranh chấp chính thức nào được áp dụng). Theo quy định, các bên quan tâm cần gửi bình luận bằng văn bản qua cổng điện tử của USTR muộn nhất vào 23h59 ngày 2/7/2026 để được xem xét. USTR sẽ đưa ra kết luận điều tra và đề xuất biện pháp xử lý (nếu có) trong tối đa 6 tháng kể từ ngày khởi xướng (có thể gia hạn thêm 3 tháng). Nếu kết quả điều tra xác định có hành vi bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử gây cản trở thương mại Hoa Kỳ, USTR sẽ đề xuất các biện pháp xử lý phù hợp để trình Tổng thống ra quyết định, bao gồm cả biện pháp thuế quan và phi thuế quan.

Trước diễn biến này, Việt Nam đã có phản ứng chính thức trên tinh thần hợp tác, xây dựng. Ngày 30/5/2026, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ là chủ trương nhất quán của Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh việc USTR khởi xướng điều tra là thủ tục theo pháp luật Hoa Kỳ; các vấn đề liên quan sẽ tiếp tục được xem xét trên cơ sở trao đổi, tham vấn giữa hai bên trong quá trình điều tra. Việt Nam sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin, làm rõ các chính sách, quy định và biện pháp đang và sẽ triển khai, đồng thời đề nghị phía Hoa Kỳ đánh giá khách quan, công bằng, ghi nhận đầy đủ những nỗ lực và kết quả thực chất của Việt Nam, trên tinh thần phù hợp với quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ.

Trên thực tế, bên cạnh các nỗ lực quan trọng trọng cải thiện pháp luật và thực thi về sở hữu trí tuệ trong những năm gần đây theo các cam kết tiêu chuẩn cao tại các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA, chỉ tính trong tháng 5/2026, Việt Nam đã triển khai một chiến dịch tổng thể để rà soát bảo đảm thực thi chặt chẽ các quy định về sở hữu trí tuệ. Cụ thể, ngày 5/5, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg chỉ đạo triển khai quyết liệt các giải pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc, với đợt cao điểm từ ngày 7 đến 30/5 và chỉ tiêu tăng ít nhất 20% số vụ xử lý. Ngày 15/5, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) đã khởi tố 5 vụ án hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự – bước đi nhằm bổ khuyết điểm yếu về chế tài hình sự mà USTR nêu. 

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đã có các cuộc tiếp xúc cấp cao với phía Hoa Kỳ tại Hà Nội khi Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang và Thủ tướng Lê Minh Hưng lần lượt tiếp đoàn USTR do Phó Đại diện Thương mại Rick Switzer dẫn đầu ngày 19–20/5, trong đó vấn đề sở hữu trí tuệ là trọng tâm trao đổi.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, Phòng WTO và Hội nhập – Ban Pháp chế VCCI  cho rằng đây là thời điểm để doanh nghiệp rà soát toàn diện việc tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, đặc biệt với các doanh nghiệp có thị trường, đối tác hoặc chuỗi cung ứng gắn chặt với Hoa Kỳ. Trọng tâm rà soát nên hướng vào các vấn đề về tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng; việc sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã, nội dung quảng bá; nguồn gốc và quyền sử dụng hợp pháp đối với dữ liệu, thiết kế, tài liệu kỹ thuật và tác phẩm số. Đối với doanh nghiệp nền tảng số, thương mại điện tử và hạ tầng trung gian, cần củng cố quy trình kiểm duyệt người bán và xử lý phản ánh xâm phạm; với doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ, cần đẩy mạnh số hóa hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Trong giai đoạn điều tra sắp tới, vai trò chủ động của doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là qua kênh gửi bình luận tới USTR trước ngày 2/7/2026. Việc làm rõ những chuyển biến tích cực trong thực tiễn tuân thủ của doanh nghiệp, cùng các cải cách pháp lý và nỗ lực thực thi của cơ quan nhà nước Việt Nam, sẽ giúp quá trình đánh giá của phía Hoa Kỳ phản ánh đầy đủ hơn bức tranh thực tế. 

Nhìn xa hơn, diễn biến này một lần nữa cho thấy cần coi sở hữu trí tuệ như một cấu phần của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp nói riêng và nền kinh tế nói chung. VCCI sẽ tiếp tục theo dõi sát, phối hợp với các cơ quan, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp để cập nhật thông tin, tổng hợp kiến nghị và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình ứng phó.

Nguồn: Phòng WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế - VCCI

• Thông báo của Hoa Kỳ về việc chính thức điều tra Việt Nam về sở hữu trí tuệ theo Điều 301 (tiếng Việt)
• Thông báo của Hoa Kỳ về việc chính thức điều tra Việt Nam về sở hữu trí tuệ theo Điều 301 (tiếng Anh)

• Hội thảo: Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) - Cơ hội và Thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam
• Mời tham dự Diễn đàn Doanh nghiệp CPTPP – ASEAN – EU 2026
• Xuất nhập khẩu chính thức vượt mốc 1.000 tỷ USD, hướng tới tốp 10 thế giới
• Hoa Kỳ chấm dứt rà soát, vẫn áp đòn thuế tới 165% lên một mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam
• Loạt quy định của thị trường EU doanh nghiệp xuất khẩu cần tuân thủ