Môi trường thương mại và đầu tư toàn cầu đã thay đổi đáng kể trong những năm gần đây. Cái chết lâm sàng của Vòng đàm phán Doha giữa các thành viên WTO đã làm nở rộ rất nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA). Hiện tượng này hé lộ một xu thế đáng lưu tâm rằng, cùng nhau hoặc riêng rẽ, các nước đang đấu tranh để ký kết FTA với nhau nhằm tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy thương mại trong khi cố gắng giành được vị trí chỉ huy mang tính chiến lược trong nền kinh tế toàn cầu.
Những thông tin mới nhất về việc khởi động Hiệp định Đối tác Thương mại và Đầu tư xuyên Đại Tây Dương giữa Hoa Kỳ và EU (TTIP), cũng như thông báo của Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe xác nhận Nhật Bản sẵn sàng tham gia đàm phán Hiệp định Đối tác Kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) là những ví dụ rõ ràng nhất trong cuộc đua khốc liệt này.
Câu hỏi đặt ra là: điều gì đã dẫn dắt các quốc gia lên cơn sốt và đầu tư nhiều thời gian sức lực đến thế để tham gia cuộc chiến FTA? Và vì sao nó lại có ý nghĩa quan trọng đến thế đối với nền kinh tế mỗi nước, trong khi mức thuế suất trên toàn thế giới đánh vào hàng nhập khẩu trong những thập kỷ gần đây đã giảm đi rất nhiều?
Câu trả lời hiếm khi được nói ra, chính là do phạm vi và mức độ của các đàm phán FTA hiện nay, dù song phương hay khu vực, đã vượt quá khái niệm truyền thống của tự do hóa thương mại nhờ việc giảm thuế “tại-biên-giới”, thay vào đó là các tác động sâu sắc và bao quát hơn về những vấn đề diễn ra “sau-biên-giới”.
Kết quả là, các đàm phán FTA mới khởi động gần đây thường được gắn mác là những thỏa thuận thương mại thuộc loại “WTO cộng” hay tầm “thế kỷ 21”. Do các hiệp ước này không chỉ đặt ra những mục tiêu tham vọng về xóa bỏ các rào cản thuế và phi thuế đối với thương mại và đầu tư, chúng còn bao gồm những vấn đề có phạm vi rộng lớn hơn như: thuận lợi hóa đầu tư, đảm bảo nhất quán trong quản lý, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, xúc tiến chính sách cạnh tranh, vấn đề chi tiêu chính phủ…v.v, những chủ đề thường không thấy có trong các FTA trước đây.
Đàm phán TPP gần đây đã cho thấy sự phức tạp cao độ của những FTA hiện đại. Các chủ đề liên quan được thảo luận trong quá trình đàm phán TPP cần tới hơn 20 chương, vượt trên nhiều so với các FTA truyền thống (như Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ - NAFTA), và đề cập tới rất nhiều vấn đề thuộc loại “sau-biên-giới” hay “cho-thế-hệ-tiếp-theo” như: lao động, môi trường, nền kinh tế số, doanh nghiệp nhà nước…v.v
Các mục tiêu tổng thể của TPP cho thấy tham vọng của Hoa Kỳ muốn sử dụng nó như một bản mẫu để thiết lập một mô hình mới trong quá trình hình thành các luật chơi trên đấu trường thương mại toàn cầu. Điều này cũng được phản ánh trong sáng kiến gần đây nhất của Hoa Kỳ là theo đuổi FTA xuyên Đại Tây Dương với EU (TTIP).
Tháng 2/2013, trong bài diễn văn thường niên State of the Union trước Quốc hội Hoa Kỳ, tổng thống Barack Obama đã tuyên bố, TTIP được thiết kế để vượt lên trên cách tiếp cận cổ điển của vấn đề bỏ thuế và mở cửa thị trường cho đầu tư, dịch vụ và chi tiêu công. Thay vào đó là tập trung nhấn mạnh việc đồng bộ hóa các quy định và tiêu chuẩn kỹ thuật cho hàng hóa, những cản trở lớn nhất đối với mối quan hệ thương mại xuyên Đại Tây Dương.
Bất kể tác động nhiều mặt của các FTA, có một điều quan trọng cần nhận ra rằng, chúng (các FTA) có vai trò nhiều hơn một công cụ kinh tế đối với một quốc gia trong việc mở rộng lợi ích thương mại sang các quốc gia khác, bởi chúng còn mang những ý nghĩa chính trị và chiến lược.
Lấy ví dụ như chiến lược FTA của Hoa Kỳ, là một sản phẩm được thiết kế thận trọng và kỹ lưỡng, cân nhắc tới không chỉ lợi ích của Hoa Kỳ trong phạm vi nội địa mà còn cả ở nước ngoài. Như đã vạch ra trong chiến lược kinh tế quốc gia của Hoa Kỳ, tăng xuất khẩu và tạo việc làm (chất lượng cao) là 2 mục tiêu chính trong nỗ lực phục hồi kinh tế của Hoa Kỳ. Chính quyền Obama đã làm việc không mệt mỏi để sử dụng đàm phán TPP như một đòn bẩy nhằm tháo dỡ các rào cản thương mại ngăn hàng hóa Hoa Kỳ xâm nhập thị trường nước ngoài. Đồng thời vẫn cố gắng tận dụng vai trò lập-nghị-trình và đặt-nguyên-tắc của TPP để lồng vào đó một bộ quy định mới thuận lợi cho các tập đoàn của Hoa Kỳ nhằm duy trì lợi thế cạnh tranh đối với các hãng nước ngoài trên thị trường toàn cầu.
Tất cả những nỗ lực như vậy cuối cùng hội tụ lại cũng nhằm một mục tiêu duy nhất là tiếp sức cho nền kinh tế Hoa Kỳ và củng cố quyền lực vượt trội của Hoa Kỳ trong trật tự thế giới.
Nếu nghiên cứu sự phát triển của các FTA gần đây nhất từ góc độ chiến lược, có thể thấy rõ ràng một FTA hàm chứa ít nhất 4 khía cạnh quan trọng.
Thứ nhất, nó thể hiện sự cạnh tranh của các khối thương mại giữa phương Tây và phương Đông.
Hiệp định Đối tác Thương mại và Đầu tư xuyên Đại Tây Dương và Hiệp định Đối tác Kinh tế xuyên Thái Bình Dương có thể coi là một động thái tích cực của Hoa Kỳ để khôi phục động lực kinh tế của tam cực toàn cầu hiện tại – gồm Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản – bằng cách sử dụng các khuôn khổ FTA để nối lại và tăng cường mối liên kết kinh tế của 3 chủ thể này, nhằm cạnh tranh với các khối thương mại mới nổi ở châu Á như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện (RCEP) của ASEAN hay các đàm phán FTA 3 bên giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.
Thứ hai, những sáng kiến FTA mới nhất này thể hiện một sự đua tranh ngầm giữa 2 cách tiếp cận không giống nhau trong cách thức xây dựng hiệp ước. Sự tương phản giữa tính khắt khe của một TPP “tiêu chuẩn cao” và tính mềm dẻo của một RCEP “linh hoạt” trong việc tuân thủ hiệp định sẽ tạo ra các hiệu ứng khác nhau về thể chế thương mại toàn cầu trong một tương lai khả đoán.
Thứ ba, kết quả tiềm tàng của các khối thương mại mới nổi có khả năng sẽ kích hoạt sự dịch chuyển trong các tổ hợp công nghiệp và theo đó sẽ dẫn tới biến đổi trong các chuỗi cung toàn cầu.
Nhờ tác dụng nắn dòng thương mại và kiến tạo thương mại của FTA, các doanh nghiệp của các thành viên trong các khối thương mại mới sẽ có xu hướng tối đa hóa lợi ích kinh tế của họ thông qua việc chuyển các cơ sở sản xuất của họ sang các nước thành viên của khối để giảm chi phí sản xuất.
Do chuỗi sản xuất toàn cầu dần dần thay đổi để thích ứng với việc tái tổ chức của các khối thương mại, mạng lưới thương mại toàn cầu cũng sẽ bị điều chỉnh. Kết quả cuối cùng của sự biến hình này trong mạng lưới sản xuất toàn cầu có thể làm đổi thay đáng kể bức tranh quan hệ kinh tế giữa các quốc gia hôm nay.
Thứ tư, phát động đàm phán FTA cũng thể hiện một bước đi chiến lược trong việc đưa ra các đề nghị mang tính thỏa hiệp và khả thi về chính trị và kinh tế.
Tuy FTA về cơ bản là một hiệp ước kinh tế, việc hoàn tất nó khó có thể được duy trì nếu thiếu ý chí chính trị và ủng hộ trong nước.
Khi hai hay nhiều quốc gia quyết định tiến hành đàm phán FTA, họ gửi tín hiệu rõ ràng về mục đích là cùng nhau theo đuổi lợi ích kinh tế bằng biện pháp hòa bình, chứ không phải bằng sức mạnh quân sự. Do đó, sẽ dễ dàng hơn nhiều cho các nước có quan điểm giống nhau từ cùng một liên minh trong việc hợp tác xây dựng một khối thương mại chung, hơn là các nước có quan điểm chính trị đối lập nhau đàm phán và kết thúc thành công một hiệp định thương mại.
Logic này có thể giải thích tại sao đàm phán FTA giữa Trung Quốc và Nhật Bản lại rất khó khăn, đồng thời cũng làm sáng tỏ lý do vì sao hiệp định thương mại giữa Đài Loan với Trung Quốc (ký tháng 6/2010) lại là không bình thường. Do vậy, lựa chọn các khối thương mại hay các đối tác FTA không thuần túy là vấn đề tính toán kinh tế, nó còn là một lựa chọn chiến lược và xét cho cùng là một quyết định chính trị.
FTA có thể là một yếu tố làm thay đổi cuộc chơi. Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu coi các FTA như một thứ thuốc chữa bách bệnh cho sự ốm yếu lâu dài của nền kinh tế và có thể giảm bớt xói mòn năng lực sản xuất của một nước. Rốt cuộc, cốt lõi sức mạnh kinh tế của một nước nằm trong khả năng cạnh tranh công nghiệp của nước đó trong nền kinh tế toàn cầu, mà thường bắt nguồn từ sự phát triển mạnh mẽ và cân bằng của các yếu tố như đổi mới, công nghệ, nguồn nhân lực, quan hệ doanh nghiệp, môi trường kinh doanh thân thiện…v.v
Nếu sự kết hợp vững chắc của những yếu tố này có thể ví như một đôi cánh mạnh mẽ cho phép nền kinh tế của một quốc gia bay được, FTA sẽ là luồng gió bên dưới đôi cánh, tạo điều kiện cho nền kinh tế quốc gia đó vận hành tốt hơn và bay cao hơn.
Khi các nhà hoạch định chính sách tính toán làm thế nào để thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua các đàm phán FTA, họ luôn cần giữ một góc nhìn mang tính chiến lược về các FTA. Điều đó có thể giúp tránh những ảo tưởng không có cơ sở và có thể cải thiện được hiệu quả thực sự của các thỏa ước thương mại tự do./.
Nguồn: http://www.nciec.gov.vn
