Xuất khẩu rau quả bứt tốc, “thăng hạng” vươn lên tầm cao mới

Xuất khẩu rau quả đang bước vào giai đoạn thăng hoa, với tăng trưởng mạnh ở cả giá trị lẫn thị trường. Tương lai của rau quả Việt Nam không chỉ là tăng trưởng số lượng, mà là vươn lên tầm cao mới khẳng định vị thế trên bản đồ nông sản toàn cầu.

Nỗ lực bứt tốc

Báo cáo sơ bộ của Hải quan Việt Nam cho biết, trong tháng 11/2025, xuất khẩu rau quả đạt kim ngạch 754 triệu USD, tăng 65% so với cùng kỳ năm trước. Ước tính kết quả này đã đưa lũy kế kim ngạch 11 tháng của ngành rau quả đạt trên 7,8 tỉ USD, tăng 18%, tương đương con số tuyệt đối 1,2 tỉ USD so với cùng kỳ năm 2024.

Đáng chú ý, trừ Thái Lan và Hàn Quốc, trong top 10 thị trường xuất khẩu rau quả chính của Việt Nam đều đạt tốc độ tăng trưởng 2 con số. Trong đó, trong 10 tháng qua, thị trường quan trọng nhất Trung Quốc tăng 10%, đạt kim ngạch tới 4,5 tỉ USD. Thị trường đứng thứ 2 là Mỹ tăng trưởng tới 60% và đạt kim ngạch 454 triệu USD. Tăng mạnh nhất là thị trường Malaysia với 78% và kim ngạch 83 triệu USD, kế đó là Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống Nhất (UAE) đạt 97 triệu USD, tăng 52%.

Ở thị trường châu Âu, Hà Lan tăng trưởng đến 44% và đạt kim ngạch 136 triệu USD, đứng thứ 6 trong số những nước mua nhiều rau quả Việt Nam nhất.

Trong khi Hàn Quốc đứng thứ 3 và đạt kim ngạch tương đương năm trước với 264 triệu USD, thì Thái Lan sụt giảm rất mạnh với chỉ 98 triệu USD, giảm 57% so với cùng kỳ năm 2024. Tuy nhiên, theo các chuyên gia sự sụt giảm này không phản ánh xu hướng tiến bộ của ngành rau quả. Nguyên nhân là do trước đây, các doanh nghiệp Thái Lan thường mua sầu riêng đông lạnh của Việt Nam xuất khẩu sang nước thứ 3. Sau khi Việt Nam có nghị định thư về xuất khẩu sầu riêng đông lạnh với Trung Quốc, doanh nghiệp Việt Nam thay vì bán sang Thái Lan đã xuất trực tiếp. Chính vì vậy, sự sụt giảm này mang yếu tố tích cực với ngành rau quả của Việt Nam và góp phần nâng giá trị, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đông lạnh.

Ở chiều ngược lại, nhập khẩu rau quả của Việt Nam trong 11 tháng đạt 2,4 tỉ USD, tăng 15% so với cùng kỳ năm trước. Việt Nam vẫn duy trì xuất siêu rau quả là 5,4 tỉ USD.

Đáng chú ý, Mỹ là một trong những nguồn cung rau quả lớn nhất vào Việt Nam và cũng đạt mức tăng cao nhất đến 37%, kim ngạch 460 triệu USD. Mỹ vẫn là nước xuất siêu rau quả vào Việt Nam với con số 6 triệu USD.

Nhập cuộc đua chất lượng

Hiện nay, cơ quan quản lý nhà nước phối hợp chặt chẽ với Hiệp hội Rau quả Việt Nam đang chủ động điều chỉnh chiến lược xuất khẩu. Trong đó, tập trung phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn VietGAP, GlobalGAP, đồng thời đầu tư cơ sở đóng gói, kho lạnh và mở rộng thị trường sang Mỹ, EU và Trung Đông, nhằm giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống. Trao đổi với phóng viên xung quanh vấn đề này, lãnh đạo Cục Xuất - nhập khẩu (Bộ Công Thương) cũng nhấn mạnh việc đa dạng hóa sản phẩm, từ trái cây đông lạnh, cắt sẵn đến đóng hộp được coi là "chìa khóa" để nâng cao giá trị xuất khẩu và gia tăng sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo thông tin từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam, thời gian qua, khối doanh nghiệp xuất khẩu đã rất chủ động và đầu tư mạnh mẽ vào sản xuất. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu các mặt hàng chủ lực như sầu riêng, chuối, xoài, dừa… chủ động đầu tư vào vùng trồng chất lượng cao, áp dụng công nghệ bảo quản lạnh tiên tiến, và chuẩn hóa mã vùng trồng để đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc. Còn các doanh nghiệp chế biến sâu tập trung vào các sản phẩm giá trị gia tăng như đóng hộp, sấy dẻo, và cắt sẵn để phục vụ nhu cầu tiện lợi của thị trường phương Tây, phù hợp với xu hướng tiêu dùng "healthy" và thân thiện với môi trường. Đồng thời, nhiều doanh nghiệp logistics cũng nâng cấp hệ thống kho lạnh và tối ưu hóa quy trình vận chuyển lạnh để đảm bảo chất lượng hàng hóa được giữ nguyên từ nơi sản xuất đến tay người tiêu dùng cuối cùng.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhận định: "Doanh nghiệp Việt Nam đã bước sang giai đoạn xuất khẩu thông minh, không còn chú trọng vào số lượng mà chuyển hẳn sang chú trọng chất lượng, giá trị gia tăng và tính bền vững của thị trường".

Chia sẻ thêm về vấn đề này, lãnh đạo Cục Xuất -  nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhấn mạnh việc đa dạng hóa sản phẩm, từ trái cây đông lạnh, cắt sẵn đến đóng hộp, được coi là "chìa khóa vàng" để nâng cao giá trị xuất khẩu và gia tăng sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế, đặc biệt là khi xu hướng tiêu dùng tại các nước phát triển đang chuyển mạnh sang các sản phẩm tiện lợi và chế biến sâu.

Từ góc độ doanh nghiệp, bà Trương Thị Thành, chủ một doanh nghiệp chuyên cung ứng nông sản chế biến sâu cho thị trường châu Âu chia sẻ chi tiết về những thách thức: "Để đáp ứng tiêu chuẩn nghiêm ngặt của EU, chúng tôi phải tái cấu trúc toàn bộ quy trình, từ việc hợp tác với nông dân ngay từ khâu gieo hạt để kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, đến đầu tư dây chuyền sấy lạnh và đóng gói hút chân không trị giá hàng chục tỷ đồng. Chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, nhưng đây là con đường duy nhất để thoát khỏi vòng luẩn quẩn xuất khẩu thô giá rẻ và xây dựng niềm tin thương hiệu bền vững tại các thị trường khó tính". Đồng thời, bà Thành khẳng định, sự chủ động nắm bắt các rào cản kỹ thuật phi thuế quan và xây dựng mã số vùng trồng là yếu tố sống còn quyết định sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp trong tương lai.

Trong khi đó, theo đại diện của các nhà phân phối nông sản, thành công không chỉ nằm ở việc bán được hàng, mà còn ở khả năng duy trì chuỗi cung ứng ổn định với chất lượng đồng đều quanh năm. Các đơn vị này ưu tiên các đối tác có khả năng cung ứng đủ lớn, tuân thủ nghiêm ngặt các chứng nhận quốc tế, bởi vì người tiêu dùng đang tìm kiếm giá trị thực: an toàn, chất lượng cao và minh bạch nguồn gốc.

Đà tăng trưởng này, dự báo tiếp tục đươc duy trì trong những tháng cuối năm và năm tiếp theo khi mới đây, Tổng thống Mỹ đã ký sắc lệnh miễn thuế đối ứng với nhiều sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu sang Mỹ do lo ngại giá tiêu dùng trong nước gia tăng. Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội rau quả Việt Nam, nhận định: Quyết định trên tạo cú hích lớn cho ngành rau quả Việt Nam. Trong đó, ngành hàng được hưởng lợi nhiều nhất là nhóm sản phẩm trái cây tươi nhiệt đới (thanh long, xoài, dứa, chanh leo, bưởi, nhãn) và các sản phẩm chế biến sâu mà thị trường Mỹ chưa thể sản xuất được.

Việc giảm thuế, theo Tổng thư ký Hiệp hội rau quả Việt Nam tác động lên chuỗi cung ứng. Đặc biệt, tạo lợi thế cạnh tranh giá bán lẻ cho sản phẩm của Việt Nam. Hiện một số mặt hàng như thanh long, sầu riêng đông lạnh - những trái cây đặc sản, được thị trường Mỹ đánh giá cao, việc giảm thuế có thể tăng cầu tiêu dùng, thúc đẩy xuất khẩu.

Để duy trì đà tăng trưởng cao, ông Đặng Phúc Nguyên cho rằng, không chỉ dựa vào lợi thế thuế quan mà doanh nghiệp cần chuyển hoá thành lợi thế chất lượng, quản trị hiệu quả những rủi ro đến từ hàng rào phi thuế quan như kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc vốn rất khắt khe. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm túc tiêu chuẩn, quy định của nước nhập khẩu để vượt qua các đối thủ.

Các chuyên gia kinh tế cũng cảnh báo, mặc dù xuất khẩu sang Trung Quốc vẫn chiếm tỷ trọng lớn, việc đa dạng hóa sang Mỹ, EU, Trung Đông là cần thiết để giảm thiểu rủi ro từ biến động địa chính trị, thay đổi thuế quan và rủi ro mùa vụ. Áp lực về giá, chi phí vận chuyển lạnh và nhu cầu đầu tư vùng nguyên liệu chuẩn cao đang tạo ra rào cản lớn, có thể khiến doanh nghiệp nhỏ khó theo kịp nếu không có sự hỗ trợ kịp thời từ nhà nước hoặc tham gia vào các chuỗi liên kết giá trị chặt chẽ.

Để ngành rau quả “thăng hạng” bền vững

Để đạt được mục tiêu 8,5 tỷ USD và duy trì sự tăng trưởng bền vững, ngành rau quả Việt Nam cần có những bước đi chiến lược và sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn về mặt chính sách. Theo ông Bình, cần tăng cường đầu tư vùng nguyên liệu đạt chuẩn quốc tế, phát triển hạ tầng chế biến và kho lạnh đồng bộ, xúc tiến thương mại quốc tế chuyên sâu, có trọng điểm, hỗ trợ tài chính ưu đãi cho việc đầu tư công nghệ và ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc, blockchain, IoT để nâng cao niềm tin đối tác, cải cách thủ tục hành chính liên quan đến kiểm dịch và hải quan.

Từ góc độ chuyên gia kinh tế thị trường, ông Trần Mạnh Hùng nhấn mạnh về vai trò của chính sách tài chính trong việc thúc đẩy xuất khẩu bền vững: "Chúng ta cần có cơ chế ưu đãi thuế, phí rõ ràng và kịp thời hơn cho các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, công nghệ bảo quản và chuỗi logistics lạnh. Việc hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) nhanh chóng cho các lô hàng xuất khẩu đạt chuẩn cao sẽ giúp doanh nghiệp có thêm nguồn vốn xoay vòng, giảm áp lực tài chính khi phải đầu tư lớn vào vùng trồng đạt chuẩn quốc tế như GlobalGAP". Sự thông thoáng trong chính sách hoàn thuế được xem là một đòn bẩy quan trọng để doanh nghiệp không bị chôn vốn.

Bên cạnh đó, ông Hùng cũng cho rằng, Chính phủ cần khuyến khích và hỗ trợ mạnh mẽ các mô hình hợp tác xã kiểu mới, liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp đầu chuỗi để tạo ra các vùng nguyên liệu chuyên canh, quy mô lớn, đủ sức cung cấp sản lượng đồng đều cho các hợp đồng lớn với Mỹ hay EU. Nếu không có sự liên kết này, việc truy xuất nguồn gốc sẽ bị đứt gãy, và rủi ro bị trả lại hàng sẽ luôn hiện hữu. Đồng thời đề xuất cần đẩy mạnh đào tạo về R&D (nghiên cứu và phát triển) cho chế biến sau thu hoạch để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng cao hơn như bột rau quả, chiết xuất tự nhiên, hoặc thực phẩm chức năng từ trái cây, thay vì chỉ dừng lại ở việc xuất khẩu trái cây tươi…từ đó củng cố vị thế "thăng hạng" của rau quả Việt Nam trên bản đồ nông sản toàn cầu.

Chuyên gia kinh tế Trần Mạnh Hùng nhận định, chỉ khi có vùng nguyên liệu quy mô lớn, chuẩn quốc tế, doanh nghiệp mới có thể đáp ứng hợp đồng lớn từ Mỹ hay EU mà không lo đứt gãy truy xuất nguồn gốc.

Xuất khẩu rau quả Việt Nam đang bước vào giai đoạn thăng hoa, với tăng trưởng mạnh ở cả giá trị lẫn thị trường. Tuy nhiên, để mục tiêu 8,5 tỷ USD trở thành hiện thực và duy trì bền vững, ngành cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ từ vùng trồng, chất lượng, chế biến, thị trường, đồng thời có sự đồng hành chặt chẽ từ chính sách nhà nước và nỗ lực chuyển đổi của doanh nghiệp. Tương lai của rau quả Việt Nam không chỉ là tăng trưởng số lượng, mà là vươn lên tầm cao mới khẳng định vị thế trên bản đồ nông sản toàn cầu./.

Nguồn: Kinh tế nông thôn