Việt Nam và Công ước Vien

Các luật sư và chuyên gia tư vấn với Công ước Viên 1980

Một điểm rất đặc thù khi xem xét Công ước này là dù đối tượng thụ hưởng các lợi ích từ Công ước là các doanh nghiệp, nhóm này lại không phải là đối tượng sử dụng trực tiếp Công ước. Thay vào đó, các chuyên gia, thẩm phán, các cố vấn pháp lý, luật sư của doanh nghiệp mới là những người trực tiếp sử dụng Công ước này với tư cách là người tư vấn về pháp lý cho việc soạn thảo, thực hiện cũng như giải quyết các tranh chấp các hợp đồng của các doanh nghiệp (trong đó có vấn đề lựa chọn luật áp dụng cũng như xử lý các tranh chấp liên quan đến luật áp dụng khi cần thiết). Đây là điều đã thấy ở một số nước trong quá trình vận động gia nhập Công ước Viên 1980 (ví dụ Hoa Kỳ, Nhật Bản, Braxin…). Cũng như vậy, ở Việt Nam, quan điểm của nhóm này về việc Việt Nam nên hay không nên gia nhập Công ước Viên có thể xem như một phản ánh chân thực, từ một góc độ khác, chuyên sâu và thực tế hơn, nhu cầu của các doanh nghiệp Việt Nam liên quan đến vấn đề này (bên cạnh quan điểm chung được phản ánh thông qua các hiệp hội ngành hàng, đại diện cho các doanh nghiệp từ góc độ chính sách vĩ mô liên quan đến cùng lĩnh vực).

Điều tra ý kiến của 50 luật sư, trọng tài viên, thẩm phán, chuyên gia pháp lý đến từ các công ty luật - văn phòng luật sư, trung tâm trọng tài, tòa án, các Trường đại học kinh tế - pháp luật, bộ phận pháp chế của các Tổng Công ty cũng như những số liệu thống kê từ Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), một đơn vị giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế ngoài Tòa án uy tín nhất tại Việt Nam cho đến thời điểm hiện tại, cho thấy những kết quả thú vị về sự cần thiết của việc gia nhập Công ước Viên từ những góc độ rất thực tiễn.

Thứ nhất, là một “bệ đỡ pháp lý an toàn” cho các bên khi họ “quên” không lựa chọn luật áp dụng, Công ước Viên tỏ ra rất hữu dụng đối với trường hợp của Việt Nam khi mà theo số liệu từ VIAC thì trong tổng số gần 500 vụ tranh chấp được đưa ra trước Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam từ trước tới nay về mua bán hàng hóa quốc tế có tới trên 80% các vụ tranh chấp mà thỏa thuận giữa các bên không quy định luật áp dụng. Trong những trường hợp như vậy, các trọng tài đã phải rất vất vả để xác định luật áp dụng cụ thể trong những trường hợp đó là luật nào và phải hiểu ra sao. Trong khi đó, nếu Việt Nam đã gia nhập Công ước Viên và với thực tế là hầu hết các đối tác thương mại lớn của Việt Nam đều đã là thành viên Công ước này, những vấn đề này có thể được giải quyết nhanh chóng và công bằng thông qua việc áp dụng tự động Công ước Viên 1980.

Số liệu điều tra từ phía các luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý chuyên nghiệp cho kết quả khả quan hơn, với khoảng trên 82% số các hợp đồng được họ tư vấn có điều khoản quy định về luật áp dụng. Con số này cho thấy những hợp đồng được tư vấn pháp lý chuyên nghiệp đã có sự chặt chẽ nhất định về luật áp dụng. Tuy nhiên điều này cũng không đồng nghĩa với việc Công ước Viên không cần thiết với những hợp đồng như thế này bởi số liệu điều tra đều cho thấy các luật sư, chuyên gia tư vấn pháp lý này đều đánh giá cao những lợi ích của nó.

Biểu đồ 7: Đánh giá của chuyên gia  về các lợi ích của Công ước Viên

Thứ hai, số liệu điều tra cũng cho thấy với tính chất là một “trung gian pháp lý hợp lý” cho các bên trong giao dịch mua bán hàng hóa quốc tế khi họ không thể thống nhất được với nhau về luật áp dụng, Công ước Viên rõ ràng có thể giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiết kiệm được tương đối nhiều thời gian và công sức trong việc đàm phán về luật áp dụng cũng như đàm phán các vấn đề khác liên quan đến việc thực hiện hợp đồng. Thực tế là có tới trên 54% các hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế các bên phải dành thời gian để thảo luận từng điều khoản hợp đồng, trong đó trên 56% mất trên 2 giờ đồng hồ chỉ để đàm phán về luật áp dụng cho hợp đồng, gần 40% mất khoảng 8-16 giờ để đàm phán các vấn đề liên quan đến thực hiện hợp đồng xuất nhập khẩu ngoài các nội dung về giá cả, phẩm chất và số lượng hàng hóa. Như vậy nếu Việt Nam gia nhập Công ước Viên 1980, doanh nghiệp Việt Nam trong các giao dịch mua bán hàng hóa với các đối tác đến từ 74 quốc gia thành viên Công ước có thể tiết kiệm được một nguồn nhân lực và vật lực đáng kể (thời gian đàm phán, chi phí thuê chuyên gia pháp lý để đàm phán...).

Biểu đồ 8: Cơ sở soạn thảo hợp đồng xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam

Có lẽ những chi phí phải bỏ ra cho việc đàm phán luật áp dụng và các điều khoản về quy trình, thủ tục thực hiện hợp đồng tương đối lớn khiến có tới trên 86% các luật sư, chuyên gia tư vấn pháp lý này đồng ý với nhận định rằng “Sẽ thật tốt nếu có một bộ quy tắc chi tiết về mua bán hàng hóa quốc tế bình đẳng giữa bên mua và bên bán áp dụng tự động cho hợp đồng xuất nhập khẩu của tôi khi các bên không thỏa thuận về luật áp dụng hoặc không thể thống nhất về luật áp dụng”. Điều này cho thấy Công ước Viên được chào đón không chỉ trong trường hợp các bên “lơ đãng” bỏ qua vấn đề luật áp dụng mà thậm chí nó còn thực sự hữu dụng khi cho cung cấp cho các bên một giải pháp trung gian dễ chấp nhận khi họ đặc biệt chú trọng đến luật áp dụng cho hợp đồng và không thể đạt được tiếng nói chung về vấn đề này. Đây cũng chính là lý do giải thích tại sao Công ước Viên dù chưa phải là một văn bản có giá trị pháp lý tại Việt Nam nhưng vẫn được lựa chọn áp dụng trong một số hợp đồng do doanh nghiệp chúng ta ký kết.
Những điều này lý giải tại sao có tới 92% số ý kiến luật sư, chuyên gia tư vấn pháp lý được hỏi đã ủng hộ hoàn toàn việc Việt Nam cần nhanh chóng gia nhập Công ước Viên. Số ý kiến còn lại (8%) cũng không phản đối việc gia nhập nhưng muốn lưu ý hơn đến một số các vấn đề liên quan khi gia nhập (ví dụ để tránh ảo tưởng về việc Công ước Viên có thể thay thế tất cả các quy tắc thông lệ pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế hay lưu ý về sự tồn tại của nhiều cách giải thích khác nhau ở các cơ quan xét xử/giải quyết tranh chấp liên quan đến các điều khoản của Công ước này).

Các bài khác